Tafsir Surat Al ‘Adiyat
Tafsir Surat Al-‘Adiyat: Manungsa ingkang Sanget Tresna Dhumateng Bandha Donya
Manungsa punika asring sanget ingkar dhumateng nikmat Pangeranipun. Piyambakipun sanget tresna dhumateng bandha donya lan gadhah watek cethil (medhit). Mbenjang ing dinten kiyamat, sedaya punika badhe dipuntingalaken dening Allah lan badhe pikantuk piwales.
Allah Ta’ala ngendika:
وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحًا (1) فَالْمُورِيَاتِ قَدْحًا (2) فَالْمُغِيرَاتِ صُبْحًا (3) فَأَثَرْنَ بِهِ نَقْعًا (4) فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعًا (5) إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ (6) وَإِنَّهُ عَلَى ذَلِكَ لَشَهِيدٌ (7) وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ (8) أَفَلَا يَعْلَمُ إِذَا بُعْثِرَ مَا فِي الْقُبُورِ (9) وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ (10) إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ يَوْمَئِذٍ لَخَبِيرٌ (11)
“Demi kuda perang ingkang lumajeng kanthi cepet ngantos menggeh-menggeh, lan kuda ingkang ngetokaken urubing geni saking tapak sukunipun (amargi nrajang sela), lan kuda ingkang nyerang kanthi dadakan ing wanci enjing, lajeng mabulaken lebu, lan nrajang ing satengahing kempalaning mengsah. Saestunipun manungsa punika sanget ingkar, boten purun matur nuwun dhumateng Pangeranipun, lan saestunipun manungsa punika nyekseni (piyambak) dhumateng keingkaranipun punika. Lan saestunipun piyambakipun sanget cethil amargi tresnanipun dhumateng bandha. Mila, punapa piyambakipun boten mangertos menawi dipunwunguaken punapa ingkang wonten ing lebeting kubur, lan dipunwujudaken (dipuntingalaken) punapa ingkang wonten ing lebeting dhadha (manah)? Saestunipun Pangeranipun ing dinten punika Maha Mangertos dhumateng kawontenanipun.” (QS. Al-‘Adiyat: 1-11).
Kuda Perang Nalika Nyerang Mengsah
Wonten ing surat Al-‘Adiyat punika, Allah paring sumpah ngginakaken kuda (jaran). Kuda minangka salah satunggaling kanugrahanipun Allah dhumateng makhluk-Ipun. Kuda ing mriki gadhah keistimewaan mligi dipunbandhingaken kaliyan kewan-kewan sanesipun. Kuda kasebut dipunsebataken lumajeng kanthi banter ngantos menggeh-menggeh, ngetokaken percikan geni amargi tapak sukunipun nrajang sela. Lajeng nyerang mengsah ing wanci subuh, mabulaken lebu, lan nrajang dumugi tengahing kempalan mengsah. Punika ingkang dipundadosaken sumpah dening Allah ing perangan wiwitan surat punika.
Manungsa Ingkang Sanget Ingkar
Dene isining sumpah kasebut dipunandharaken wiwit ayat:
إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ
“Saestunipun manungsa punika sanget ingkar, boten purun matur nuwun dhumateng Pangeranipun.”
Makna “al-kanud” inggih punika al-kafur, tegesipun ingkar dhumateng nikmatipun Pangeran. Punika miturut pamanggihipun Ibnu ‘Abbas lan ulama sanesipun.
Al-Hasan Al-Bashri ngendika:
“Manungsa punika tansah ngetang-ngetang musibah, nanging supe dhumateng kathahing nikmat ingkang sampun dipunparingaken dening Pangeranipun.” (Tafsir Al-Qur’an Al-‘Azhim, 7: 634).
Badhe Nyekseni Kekufuranipun Piyambak
Wonten ing ayat salajengipun dipunsebataken:
وَإِنَّهُ عَلَى ذَلِكَ لَشَهِيدٌ
“lan saestunipun manungsa punika nyekseni (piyambak) dhumateng keingkaranipun.”
Wonten kalih pamanggih tafsir ngengingi ayat punika:
- Allah ingkang badhe dados seksi dhumateng punapa ingkang dipuntindakaken manungsa. Punika dipunngendikakaken dening Qatadah lan Sufyan Ats-Tsauri. Tegesipun, Allah badhe paring piwales dhumateng kekufuraning manungsa.
- Manungsa piyambak ingkang badhe dados seksi dhumateng kekufuranipun. Punika pamanggihipun Muhammad bin Ka’ab Al-Qurthubi. (Pirsani Tafsir Al-Qur’an Al-‘Azhim, 7: 635).
Cethil Amargi Tresna Dhumateng Bandha
Dene ayat:
وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ
“Lan saestunipun piyambakipun sanget cethil amargi tresnanipun dhumateng bandha.”
Tembung khair (kabecikan) wonten ing ayat punika tegesipun inggih punika bandha. Nanging wonten kalih pamanggih anggenipun negesi ayat punika:
- Manungsa punika sanget tresna dhumateng bandha.
- Manungsa punika sanget cethil (bakhil). Miturut Ibnu Katsir, kekalih makna kasebut sami-sami leres (shahih).
Zuhud ing Donya lan Eling Dhumateng Akhirat
Salajengipun, Allah paring motivasi supados kita tumindak zuhud (boten kelangkungan tresna donya) lan sengkut madosi sangu akhirat. Allah ugi ngemutaken punapa ingkang badhe kedadosan sasampunipun gesang ing donya:
أَفَلَا يَعْلَمُ إِذَا بُعْثِرَ مَا فِي الْقُبُورِ (9) وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ (10)
“Mila, punapa piyambakipun boten mangertos menawi dipunwunguaken punapa ingkang wonten ing lebeting kubur, lan dipunwujudaken punapa ingkang wonten ing lebeting dhadha?”
Tegesipun, punapa piyambakipun boten mangertos kados pundi kawontenan mayit nalika dipunwunguaken saking alam kubur? Lajeng, sedaya wewados lan punapa kemawon ingkang kasimpen wonten ing salebeting manah badhe dipuntingalaken ing dinten kiyamat.
Allah Ingkang Maha Mangertos
Wonten ing pungkasaning ayat dipunsebataken:
إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ يَوْمَئِذٍ لَخَبِيرٌ
“Saestunipun Pangeranipun ing dinten punika Maha Mangertos dhumateng kawontenanipun.”
Miturut Ibnu Katsir, tegesipun Allah mangertos sedaya tumindakipun manungsa lan badhe paring piwales, sarta Allah babar pisan boten badhe tumindak dhalim dhumateng manungsa.
Syaikh As-Sa’di rahimahullah ngendika: “Allah mangertos tumindakipun kawula, ingkang lair utawi ingkang batin, ingkang katingal utawi ingkang sinandi. Allah ugi badhe paring piwales dhumateng tumindak kasebut. Pangertosanipun Allah ing mriki dipunmaksudaken kangge kawontenan ing dinten kiyamat. Sanadyan Allah gadhah sifat mangertos ing saben wekdal, nanging ingkang dipunkajengaken ing mriki inggih punika piwalesipun Allah dhumateng amalan kawula. Piwales punika kalampahan amargi Allah Maha Mangertos punapa ingkang dipuntindakaken manungsa.”
Ringkesan Tafsir Saking Ulama Salaf
Saking andharan ing nginggil, katingal cetha pamanggihipun para ulama salaf ingkang saged dipunpendhet piwulangipun:
- Ibnu ‘Abbas: Nafsiraken tembung Al-Kanud minangka watek kufur nikmat utawi boten purun ngakoni peparingipun Allah.
- Al-Hasan Al-Bashri: Njlentrehaken watek ala manungsa ingkang asring sambat lan ngetang-ngetang musibah, ananging supe dhumateng sewu nikmat ingkang sampun tinampi.
- Qatadah lan Sufyan Ats-Tsauri: Ngesahaken bilih Allah ingkang dados seksi mutlak nglawan kekufuranipun manungsa ing dinten kiyamat.
- Muhammad bin Ka’ab: Negesaken bilih manungsa mbenjang badhe ngakoni lan nyekseni piyambak dosa lan kekufuranipun, boten saged nyelaki malih.
Faedah (Piwulang lan Keutamaan) Surat Al-‘Adiyat
- Ngingatkan Sifat Kufur Nikmat: Surat punika paring pepeling bilih manungsa gadhah watek gampil supe lan ingkar dhumateng nikmatipun Allah. Kita dipundhawuhi dados kawula ingkang tansah syukur.
- Bahaya Tresna Donya lan Cethil: Tresna dhumateng bandha donya (hubbud dunya) ingkang kelangkungan saged ndadosaken manungsa dadi cethil/medhit, saengga wegah srawung babagan sosial utawi infaq ing margining Allah.
- Pentingipun Sikap Zuhud: Surat punika ngajak kita supados boten kepilut dhumateng gemerlapipun donya, amargi gesang ing donya namung saderma mampir ngombe, dene tujuan utami inggih punika akhirat.
- Kepastian Dinten Kiyamat lan Piwales: Peling ageng bilih sedaya tiyang pejah badhe dipunwunguaken saking alam kubur. Mbenjang boten wonten ingkang saged dipunumpetaken; sedaya niat lan isi manah badhe dipunbikak lan dipunwales dening Allah kanthi adil.
- Muraqabah (Rumaos Tansah Dipunawasi Allah): Kanthi mangertos bilih Allah Maha Pirsa dhumateng tumindak lair lan batin, kita kedah tansah ngatos-atos lan njagi niat namung karana Allah Ta’ala.
Karanganyar, 6 April 2026 M
Santrilawu (Abu Najieb)