“NATA ATI, MAPAK WULAN SUCI”
(Menata Hati, Menyambut Bulan Suci Ramadhan)
Oleh: Abu Najieb
I. MUKADIMAH
Assalamu’alaikum Warahmatullahi Wabarakatuh.
Para pinisepuh, aji sepuh, Bapak-bapak, Ibu-ibu, jamaah ingkang tansah dipun mulyaaken Allah.
Alhamdulillah, dinten niki kita taksih dipun paringi ambekan, taksih saged ngunjuk toya bening, lan ingkang paling utami taksih dipun paringi Iman lan Islam. Shalawat sarta salam mugi katur dhumateng junjungan kita, Nabi Agung Muhammad ﷺ, ingkang kita tenggo-tenggo syafaatipun benjang ing yaumil akhir.
Bapak Ibu, sakmenika sampun wulan Sya’ban. Menawi ibarat tiyang badhe mantu, niki sampun “Kumbakarnan” (persiapan matang). Sebabe nopo? Sebabe tamu agung badhe rawuh. Sinten tamune? Wulan Ramadhan.
Biasane, nek Pak Lurah utawi Pak Bupati badhe rawuh teng griyane jenengan, nopo ingkang jenengan siapaken?
- Omahe disapu, sawang-sawange diresiki.
- Gula, teh, kopi disiapne.
- Klambi sing paling apik disetliko. Niku nembe Pak Bupati. Lha niki ingkang badhe rawuh niku “Sayyidus Syuhur” (Rajanipun wulan). Wulan ingkang mbeta oleh-oleh “Ampunan Dosa” lan “Tiket Suargo”. Mila, ampun ngantos kita nyambut Ramadhan kanthi biasa-biasa mawon. Tiwas rugi, tiwas getun.
II. “Noto Ati Mapak Wulan Suci” (Tazkiyatun Nafs mapag Ramadhan).
Nopo kok kudu “Nata Ati”? Ibaratipun ngeten Pak, Bu. Ramadhan niku ibarat “Susu Murni” ingkang seger lan bergizi. Atine kita niku ibarat “Gelas”. Nek gelase reget, akeh lebu, tilas kopi wingi ora dikumbah, kira-kira nek diwenehi Susu Murni, susune dadi sehat nopo dadi racun? Dadi rusak!
Semanten ugi Ramadhan. Nek ati kita isih reget kalih:
- Hasad (Iri/Dengki).
- Ghil (Dendam/Mangkel).
- Riya’ (Pamer). Mangka pahala Ramadhan mboten saged mlebet kanthi sampurna. Rusak susune, rusak amale.
Rasulullah ﷺ dawuh:
إِذَا كَانَ أَوَّلُ لَيْلَةٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ صُفِّدَتِ الشَّيَاطِينُ وَمَرَدَةُ الْجِنِّ
“Nalikane wengi kapisan wulan Ramadhan, setan-setan dibelenggu lan jin-jin sing mbangkang dirantai…” (HR. Tirmidzi & Ibnu Majah).
Setane dibelenggu, tapi nek Ati-ne menungso isih kotor, nggih tetep maksiat. Mula, persiapan fisik niku penting, tapi persiapan ati niku Wajib.
1. Punjeripun Manah: “Raja” Ingkang Nentokaken Sah Mbotenipun Pasa Badan
Pasa Ramadhan menika hakikatipun ibadah ngempet (imsak). Nanging, perangan badan (anggota tubuh) mboten badhe saged ngempet saking maksiat menawi pusat komandonipun (ati) taksih reget.
Dalil Hadits Shahih:
Rasulullah ﷺ paring sabda:
أَلَا وَإِنَّ فِي الْجَسَدِ مُضْغَةً، إِذَا صَلَحَتْ صَلَحَ الْجَسَدُ كُلُّهُ، وَإِذَا فَسَدَتْ فَسَدَ الْجَسَدُ كُلُّهُ أَلَا وَهِيَ الْقَلْبُ
“Mangertosi bilih saestunipun ing salebeting jasad menika wonten sagumpal daging. Menawi daging menika sae, badhe sae sedaya jasadipun. Menawi risak, badhe risak sedaya jasadipun. Mangertosi, sagumpal daging menika inggih punika Ati (Qalbu).” (HR. Al-Bukhari no. 52 lan Muslim no. 1599).
Syarah Ulama Salaf:
Al-Hafizh Ibnu Rajab Al-Hanbali rahimahullah wonten ing kitab Jami’ Al-‘Ulum wal-Hikam (Jilid 1, kaca 210, Cet. Muassasah Ar-Risalah) nerangaken hadits menika kanthi lebet sanget:
فَالْقَلْبُ مَلِكُ الْأَعْضَاءِ، وَالْأَعْضَاءُ جُنُودُهُ طَائِعَةٌ لَهُ… فَلَا يَنْفَعُ عَمَلُ الْجَوَارِحِ إِذَا كَانَ الْقَلْبُ فَاسِدًا
“Manah menika rajanipun perangan badan, dene perangan badan menika prajuritipun ingkang tansah tundhuk patuh dhumateng piyambakipun. Mboten badhe obah kejawi pikantuk printahipun… Mila, mboten wonten ginanipun kesaenan amal perangan badan (kados pasa fisik) menawi manahipun risak (amargi riya’, hasad, lan niat awon).”
Esensi: Noto ati saderengipun Ramadhan menika wajib. Muspra (sia-sia) tiyang ngempet luwe lan ngelak menawi atinipun taksih “mangan” pangalembananing manungsa (riya’) utawi nyimpen drengki. Pasanipun namung dados wadhah kothong.
2. Ngresiki “Teyeng Dosa” (Ar-Raan) Kanthi Taubat Nasuha
Tiyang mukmin mboten kenging mlebet wulan Ramadhan mbeta tumpukan dosa saking 11 wulan sakderengipun. Dosa ingkang numpuk badhe dados “teyeng/karat” ingkang nutupi manah saking cahya hidayah Ramadhan.
Dalil Hadits lan Al-Qur’an:
Rasulullah ﷺ paring sabda:
إِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا أَذْنَبَ كَانَتْ نُكْتَةٌ سَوْدَاءُ فِي قَلْبِهِ، فَإِنْ تَابَ وَنَزَعَ وَاسْتَغْفَرَ صُقِلَ قَلْبُهُ، وَإِنْ زَادَ زَادَتْ حَتَّى تَعْلُوَ قَلْبَهُ، ذَاكَ الرَّيْنُ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِي الْقُرْآنِ: كَلَّا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ
“Saestunipun tiyang mukmin menawi tumindak dosa, badhe tinulis setunggal titik cemeng ing manahipun. Menawi piyambakipun taubat, mandheg, lan istighfar, manahipun badhe kinclong malih. Nanging menawi dosanipun dipun tambah, titik cemeng menika badhe nambah ngantos nutupi manahipun. Menika ingkang dipun wastani ‘Ar-Raan’ (panutup) ingkang dipun sebataken Allah ﷻ wonten ing Al-Qur’an: {Sabar pisan mboten (mekaten), sejatine napa ingkang tansah dipun tindakaken menika nutupi atine – QS. Al-Muthaffifin: 14}.” (HR. At-Tirmidzi no. 3334. Dipun hasan-shahihaken dening Syaikh Al-Albani).
Imam Ibnul Qayyim Al-Jauziyyah rahimahullah wonten ing kitab Ad-Daa’ wa Ad-Dawaa’ (kaca 102, Cet. Dar Ibnu Al-Jauzi) negesaken bayaning Raan menika:
فَإِذَا تَرَاكَمَ الصَّدَأُ صَارَ رَيْنًا، ثُمَّ يَتَكَاثَرُ حَتَّى يَصِيرَ طَبْعًا وَغِلَافًا، فَيَعْمَى الْقَلْبُ فَلَا يَعْرِفُ مَعْرُوفًا وَلَا يُنْكِرُ مُنْكَرًا
“Menawi teyeng (dosa) menika sampun numpuk, badhe dados ‘rain’ (panutup). Lajeng sansaya kandel ngantos dados stempel lan bungkus (ghilaf). Wusananipun manah kasebat dados wuta, saengga mboten saged tepang pundi ingkang ma’ruf (sae) lan mboten saged ngingkari pundi ingkang munkar (awon).”
Esensi: Tiyang ingkang mboten purun “noto ati” (taubat) ing wulan Sya’ban, atinipun badhe wuta nalika Ramadhan rawuh. Mirengaken ayat Al-Qur’an mboten saged geter atinipun, sholat tarawih rumaos awrat kados mikul redi (gunung). Menika amargi atinipun teyengen. Obatipun namung setunggal: At-Tawbah An-Nasuha saderengipun hilal Ramadhan katingal.
3. Ngguguraken Dendam Sasamining Mukmin (Musyahin)
Ramadhan menika wulan pangapunten. Nanging, pangapuntenipun Allah ketahan kagem tiyang-tiyang ingkang atinipun taksih nyimpen dendam dhumateng sesami muslim.
Dalil Hadits Shahih:
Rasulullah ﷺ paring sabda ngengingi dalu Nisfu Sya’ban (dalu pemanasan sadurunge Ramadhan):
إِنَّ اللَّهَ لَيَطَّلِعُ فِي لَيْلَةِ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ فَيَغْفِرُ لِجَمِيعِ خَلْقِهِ إِلَّا لِمُشْرِكٍ أَوْ مُشَاحِنٍ
“Saestunipun Allah ngawasi (kawula-Nipun) ing dalu pertengahan wulan Sya’ban, lajeng Panjenenganipun paring pangapunten dhumateng sedaya makhlukipun, kejawi tiyang musyrik utawi tiyang ingkang memungsuhan/nyimpen dendam.” (HR. Ibnu Majah no. 1390. Syaikh Al-Albani menshahihaken wonten ing Silsilah Al-Ahadits As-Shahihah no. 1144).
Imam Ibnu Rajab wonten ing Latha’if Al-Ma’arif fima li Mawasim Al-‘Am min Al-Wazha’if (kaca 139, Cet. Dar Ibnu Katsir) nerangaken sinten menika Musyahin:
فَالْمُشَاحِنُ هُوَ الْمُعَادِي لِأَخِيهِ الْمُسْلِمِ، الْمُبْغِضُ لَهُ… فَأَفْضَلُ الْأَعْمَالِ سَلَامَةُ الصَّدْرِ مِنَ الشَّحْنَاءِ
“Al-Musyahin inggih menika tiyang ingkang memungsuhan (Al-Mu’adi) dhumateng sadherekipun sesami muslim, lan ingkang nyimpen raos benci (Al-Mubghidh) dhumateng piyambakipun… Mila, amal ingkang paling utami (kagem mapag mangsa-mangsa kesaenan) menika inggih keslametan manah (Salamatus Shadr) saking raos dengki.”
Esensi: Menika puncaking “Noto Ati”. Noto sesambetan vertikal (kaliyan Allah) mawi taubat, lan noto sesambetan horizontal (kaliyan manungsa) mawi maringi pangapunten. Mboten pantes tiyang ngampet luwe 30 dinten nanging ganjaran pasanipun ditolak dening Allah namung amargi mboten purun paring pangapunten dhateng maratuwa, tanggi, utawi sadherek piyambak.
4. Manhaj Salaf: Kuwatos Sarta Kangen Mapag Ramadhan
Pemahaman Salafus Shalih mulangaken bilih mapag Ramadhan menika mboten namung dipun sambut kanthi kabingahan fisik (nyiapaken takjil, rasukan enggal), nanging kanthi kekhusyu’an donga ingkang panjang.
Atsar (Jejak) Ulama Salaf:
Al-Hafizh Ibnu Rajab wonten ing Latha’if Al-Ma’arif (kaca 148) nukil riwayat saking Mu’alla bin Al-Fadhl (salah satunggaling ulama Tabi’ut Tabi’in):
كَانُوا يَدْعُونَ اللَّهَ سِتَّةَ أَشْهُرٍ أَنْ يُبَلِّغَهُمْ شَهْرَ رَمَضَانَ ثُمَّ يَدْعُونَ اللَّهَ سِتَّةَ أَشْهُرٍ أَنْ يَتَقَبَّلَهُ مِنْهُمْ
“Biyen piyambakipun sedaya (para Salaf) dedonga dhumateng Allah selami nem wulan supados Allah nempukaken (mempertemukan) kaliyan wulan Ramadhan, lajeng dedonga dhumateng Allah selami nem wulan saklajengipun supados Allah nampi amal ibadahipun.”
Piyambakipun ugi ngriwayataken donganipun Yahya bin Abi Katsir rahimahullah saderengipun Ramadhan:
اللَّهُمَّ سَلِّمْنِي إِلَى رَمَضَانَ ، وَسَلِّمْ لِي رَمَضَانَ ، وَتَسَلَّمْهُ مِنِّي مُتَقَبَّلا
“Duh Allah, mugi paring keslametan dhumateng kulo kagem (kepanggih) kaliyan Ramadhan. Slametaken Ramadhan kagem kulo. Lan tampinipun (amal ibadah) saking kulo.” (Latha’if Al-Ma’arif, kaca 148).
Esensi: Kalimat “Sallimni ila Ramadhan” (Slametaken kulo dumugi Ramadhan) menika sanes namung nyuwun dislametaken jasadipun (supados mboten pejah sadurunge Ramadhan), nanging ingkang paling wigati dipun slametaken iman lan atinipun saking fitnah syubhat lan syahwat. Supados nalika Ramadhan rawuh, piyambakipun mlebet mawi Qalbun Salim (manah ingkang slamet/resik).
POIN 2: BEDAH JANTUNG IMAN (KAJIAN TAZKIYATUN NAFS)
Bapak Ibu, wonten pitakonan ilmiyah: “Kenapa kok kudu Nata Ati? Masak Poso niku urusan weteng, kok sing dibahas Ati?”
Jawabane wonten ing Hadits Shahih Bukhari & Muslim. Rasulullah ﷺ ngendika ibarat “Dokter Spesialis Jantung”:
أَلاَ وَإِنَّ فِي الجَسَدِ مُضْغَةً: إِذَا صَلَحَتْ صَلَحَ الجَسَدُ كُلُّهُ، وَإِذَا فَسَدَتْ فَسَدَ الجَسَدُ كُلُّهُ أَلاَ وَهِيَ القَلْبُ
“Elingo! Saktemene ing njero jasad iku ana segumpal daging. Yen daging iku apik, mongko apik kabeh jasade. Yen daging iku rusak, mongko rusak kabeh jasade. Elingo, segumpal daging iku aran ATI (Jantung).” (HR. Bukhari no. 52 & Muslim no. 1599).
Penjelasan Ilmiyah (Pemahaman Salaf):
Imam Ibnu Qayyim al-Jauziyyah (Ulama Salaf, Dokter Ati) njelaske:
Ati niku “Raja” (Komandan), dene Anggota Tubuh niku “Prajurit”.
- Mripat niku prajurit.
- Lambe niku prajurit.
- Weteng niku prajurit.
Nek Komandane (Ati) isih seneng maksiat/kotor, mongko Prajurite (Lambe/Mripat) bakal diperintah maksiat, senajan lagi Poso!
Mula wonten tiyang poso tapi isih ngrasani, isih ngapusi. Niku dudu lambene sing salah, tapi Komandane (Atine) sing durung bener.
Lajeng, pripun carane Ati niku saged kotor?
Nabi ﷺ paring gambaran ingkang Medis Spiritual banget:
إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا أَخْطَأَ خَطِيئَةً نُكِتَتْ فِي قَلْبِهِ نُكْتَةٌ سَوْدَاءُ
“Saktemene kawula nalika nglakoni siji duso, mongko bakal dititik (diwenehi noda) ireng ing njero atine.” (HR. Tirmidzi no. 3334, Hasan Shahih).
Ibarat Wajan (Penggorengan), Bu.
- Bar goreng trasi (ngrasani), ora dikumbah.
- Bar goreng iwak asin (dengki), ora dikumbah.
- Bar goreng tempe (riya’), ora dikumbah.
Suwe-suwe wajan niku dadi GOSONG, kerak-e kandel, ireng thunteng.
Ati sing kotor niku nggih ngoten. Nek kakehan duso lan boten Istighfar, atine dadi Ar-Raan (Ketutup).
Nek ati mpun ketutup, niku bahaya:
- Diwacake Quran, ngantuk.
- Krungu Adzan, males.
- Poso Ramadhan, abot rasane.
Pripun carane “Nglunturne Kerak Wajan” niki saderengipun Ramadhan?
Allah Ta’ala paring resep wonten Surat Asy-Syams ayat 9-10:
قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا, وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا
“Temen-temen bejo wong kang nyucekake jiwane, lan temen-temen rugi wong kang ngotorine.”
Carane Nyucekake (Tazkiyah) niku wonten kalih tahap:
1. Takhliyah (Nguwak Regetan kanthi Taubat Nasuha)
Resik-resik kudu total. Mboten cekap namung “Astaghfirullah” ing lisan, nanging atine isih “Sesuk mbaleni maneh”.
Syarat Taubat (Imam Nawawi):
- Al-Iqla’: Mandek maksiat saiki uga. (Stop ngrasani, Stop musuhan).
- An-Nadam: Getun (Menyesal). “Duh Gusti, kulo kok ngeten men…”
- Al-Azm: Tekad ora bakal mbaleni.
Nek jenengan isih nyimpen nomer HP “Selingkuhan” (utawi mantan), utawi isih nyimpen dendam karo ipar, berarti jenengan Dereng Taubat. Niku jenenge “Nyapu tapi sampahe didhelikne ning ngisor karpet”. Omah ketok resik, tapi asline bacin.
2. Tahliyah (Moles Ati kanthi Dzikir)
Sakwise duso dibuwang, saiki “Wajan” wau dipoles ben kinclong malih.
Polesane nopo?
فَإِذَا هُوَ نَزَعَ وَاسْتَغْفَرَ وَتَابَ سُقِلَ قَلْبُهُ
“Nek dheweke mandek, istighfar, lan taubat, mongko atine bakal Kinclong (mengkilap) maneh.” (HR. Tirmidzi).
“Allahumma innaka ‘afuwwun tuhibbul ‘afwa fa’fu ‘anni.”
Utawi Sayyidul Istighfar.
Bapak Ibu, nek “Wajan Ati” jenengan sampun kinclong, mangke pas Ramadhan:
- Diisi “Minyak” (Al-Quran) langsung nyerep.
- Diisi “Lauk” (Tarawih) rasane nikmat.
- Digowo “Masak” (Ibadah) dadi enteng.
Niki kuncine. Ampun nganti mlebu Ramadhan nggowo Ati sing Karaten. Eman-eman, susune murni (Ramadhan) bakal rusak kecampur karat.
Catatan:
Bagian ini lebih menekankan pada dalil “Nuktah Sauda” (Titik Hitam) dan “Mudghah” (Segumpal Daging) yang merupakan ushul (pondasi) Tazkiyatun Nafs dalam manhaj Salaf. Analogi “Wajan Gosong” digunakan agar jamaah awam bisa memvisualisasikan konsep abstrak Ar-Raan (penutup hati).