“Beras Larang Ati Tetap Tenang”
MAKALAH KAJIAN ISLAM
Judhul: “Beras Larang, Ati Tetep Tenang: Resep Ayem Tentreming Bale Wisma Sanajan Nyekel Dhuwit Pas-pasan”
Dipun Susun Dening: Pinggir Wiyono, S.Pd., M.Pd. (Abu Najieb / Santrilawu)
Bapak-Bapak, Ibu-Ibu, sarta sedherek jamaah ingkang tansah dipun tresnani lan dipun mulyakaken dening Allah ﷻ. Pripun kahananipun dinten niki? Sehat nggih? Alhamdulillah. Sehat ragane, nanging kinten-kinten… sehat mboten dompete?
Jamaah rahimakumullah,
Kahanan jaman sakmenika pancen asring ndamel bathuk dados mengkerut lan sirah gampang mumet. Cobi panjenengan pirsani teng peken (pasar), rego beras mundhak, lombok pedhese ngungkuli rasane, endhog melu larang. Kabeh-kabeh regane mundhak lan mumbul mendhuwur. Sing mboten mundhak lan tetep anteng teng ngandhap niku namung setunggal: Jatah dhuwit belanja saking Bapak-Bapak! Nggih napa nggih, Bu?
Nek pas tanggal enom, dompete Bapak-bapak niku kandel kados Kamus Basa Inggris. Nanging nek sampun mlebet tanggal tuwa, dompete maleh tipis kados krupuk upil, kesenggol sithik langsung remuk!
Lha efek sampingipun kahanan “Beras Larang” niki sing bahaya, Bapak-Ibu. Bahayane niku mboten namung marakke weteng luwe, nanging asring ndamel “suhu” ing njero omah melu panas. Garwa putri (istri) sing biasane sumeh, alus, nek dhuwit belanjane cupet saged malih dados kados Meteran Listrik! Nek token-e (dhuwite) telat, unine niku tit.. tit.. tit.. sedina muput mboten leren-leren. Mlebu pawon nutu panci, nyaponi latar karo nggrundel. Masak sayur asem nanging rasane malih dadi asin, amargi kecampuran luhe sing netes mikir cicilan sing durung lunas.
Nanging Bapak-Ibu ingkang kinurmatan…
Cobi dipun penggalih malih. Napa nggih ayem tentremipun omah, suwargane bale wisma niku namung saged dipun tumbas mawi kandelipun dompet? Napa nggih keluarga sing mobile mewah, omahe magrong-magrong kados istana niku mesthi mboten nate tukaran?
Kasunyatanipun mboten ngoten. Kathah tiyang ingkang dhuwite turah-turah nanging uripe tansah sumpek, mboten saged turu nek mboten ngombe obat. Kosok wangsulipun, kathah kaluwarga ingkang nyekel dhuwit pas-pasan, dahar namung mawi lawuh tempe kalih sambel bawang, nanging anggenipun dhahar sesarengan kalih bojo lan anak diselingi guyon sarta mesem. Rasanipun ngungkuli mangan steak teng restoran bintang lima!
Pramila, ing wekdal ingkang barokah menika, kita mboten badhe demo nuntut rego beras mudhun, nanging kita badhe “demo” dhateng ati kita piyambak. Kita badhe ngaji sarta mbedhah resep jalur langit: “Beras Larang, Ati Tetep Tenang: Resep Ayem Tentreming Bale Wisma Sanajan Nyekel Dhuwit Pas-pasan.” Kados pundi caranipun supados omah tetep dados Baiti Jannati (Omahku Suwargaku) sanajan dhuwite kantun mangewu? Mangga kita niati Thalabul Ilmi kanthi ikhlas…
BAB I: PURWAKA (MUKADIMAH LAN REALITA BALE WISMA)
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
إِنَّ الْحَمْدَ لِلَّهِ نَحْمَدُهُ وَنَسْتَعِينُهُ وَنَسْتَغْفِرُهُ، وَنَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ شُرُورِ أَنْفُسِنَا وَمِنْ سَيِّئَاتِ أَعْمَالِنَا… أَمَّا بَعْدُ
Bapak-Bapak, Ibu-Ibu, jamaah ingkang dipun mulyakaken dening Allah ﷻ.
Kahanan ekonomi ing wekdal sakmenika asring ndamel bathuk dados mengkerut. Rego beras mundhak, rego lombok pedhese ngungkuli rasane, tagihan listrik, sarta biaya sekolah lare-lare kados-kados balapan mlayu nilaraken penghasilan padintenan kita. Ing satengahing kahanan “Beras Larang” menika, kathah bale wisma (rumah tangga) ingkang bubrah, asring padudon (tukaran) awit saking prekawis ekonomi.
Nanging, minangka tiyang mukmin, kita kedah mangertosi bilih ayemipun omah niku mboten gumantung kandelipun dompet. Kagem mangertosi hakikat ujian menika, mangga kita pirsani tigang dalil ingkang dados landasanipun:
1. Dalil Al-Qur’an (Ujian Kakirangan Bandha):
Allah ﷻ paring dhawuh bilih ujian ekonomi menika keniscayaan (kepastian):
وَلَنَبْلُوَنَّكُم بِشَيْءٍ مِّنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِّنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنفُسِ وَالثَّمَرَاتِ ۗ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ
“Lan mesthi Ingsun bakal nguji sira kabeh kanthi sethithik rasa wedi, luwe, lan kakirangan bandha, jiwa, sarta woh-wohan. Lan wenehana kabar gembira marang wong-wong kang sabar.” (QS. Al-Baqarah: 155).
2. Dalil Sunnah (Hakikat Rejeki ingkang Sampun Dipun Jamin):
Rasulullah ﷺ ngemutaken bilih rejeki menika sampun cetha takeranipun:
إِنَّ رُوحَ الْقُدُسِ نَفَثَ فِي رُوعِي أَنَّ نَفْسًا لَنْ تَمُوتَ حَتَّى تَسْتَكْمِلَ أَجَلَهَا وَتَسْتَوْعِبَ رِزْقَهَا، فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَجْمِلُوا فِي الطَّلَبِ
“Saktemene Ruhul Qudus (Jibril) wis mbisikake ing njero atiku bilih sawijining jiwa ora bakal mati nganti sampurna ajal lan rejekine. Mula takwa-a sira marang Allah lan apik-a anggonmu golek rejeki.” (HR. Abu Nu’aim ing Hilyatul Auliya, dipun shahihaken dening Al-Albani).
3. Dalil Al-Qur’an (Jaminan saking Dzat Ingkang paring Panguripan):
وَمَا مِن دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا
“Lan ora ana siji-sijia makhluk kang obah (kewan/manungsa) ing bumi kajaba Allah kang nanggung rejekine.” (QS. Hud: 6).
Syarah Salaf & Faedah: Al-Imam Ibnu Katsir rahimahullah nerangaken bilih Allah nguji manungsa mawi luwe lan mlarat kagem nyaring sinten ingkang saestu sabar sarta yakin dhumateng jaminanipun Gusti. Faedahipun: Kahanan dhuwit pas-pasan menika sanes tandha Allah benci, nanging ujian supados kita mboten nuhanke (mendewakan) dhuwit, nanging gumantung mutlak dhumateng Allah Ar-Razzaq.
BAB II: DIAGNOSA LELARA MANAH (KENGING NAPA ATI GAMPANG SUMPEK?)
Bapak-Ibu, sejatosipun ingkang ndamel ati kita sumpek sarta gampang muring-muring ing omah niku sanes amargi beras mundhak, nanging amargi volume hawa nepsu sarta gengsi kita ingkang kebacut ageng. Lelara manah menika dipun bedhah sacara ilmiyah mawi tigang dalil:
1. Dalil Sunnah (Penyakit Ndadekake Donya Minangka Tujuan):
مَنْ كَانَتِ الدُّنْيَا هَمَّهُ ، فَرَّقَ اللَّهُ عَلَيْهِ أَمْرَهُ ، وَجَعَلَ فَقْرَهُ بَيْنَ عَيْنَيْهِ ، وَلَمْ يَأْتِهِ مِنَ الدُّنْيَا إِلَّا مَا كُتِبَ لَهُ
“Sapa wonge kang ndadekake donya minangka kekarepan (tujuan utama) atine, mangka Allah bakal mencerai-beraikan (ngrusak) urusane, lan Allah ndadekake rasa mlarat (fakir) tansah ana ing ngarep mripate, lan donya ora bakal teka marang dheweke kajaba mung apa kang wis ditetepake.” (HR. Ibnu Majah No. 4105, dishahihkan dening Al-Albani).
2. Dalil Al-Qur’an (Lelara Gengsi lan Umuk-umukan):
أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرُ * حَتَّىٰ زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ
“Anggonmu umuk-umukan (bermegah-megahan numpuk bandha donya) wis nglalekake sira kabeh, nganti sira mlebu menyang kuburan.” (QS. At-Takatsur: 1-2).
3. Dalil Sunnah (Sifat Rakusipun Manungsa):
لَوْ كَانَ لِابْنِ آدَمَ وَادِيَانِ مِنْ مَالٍ لَابْتَغَى ثَالِثًا
“Saupama anak Adam (manungsa) iku duwe rong lembah kang kebak bandha, mesthi dheweke bakal golek lembah sing kaping telu.” (HR. Bukhari No. 6436).
Syarah Salaf & Faedah: Al-Imam Ibnul Qayyim Al-Jauziyyah rahimahullah nerangaken wonten ing Ighatsatul Lahfan bilih rasa sumpek menika tuwuh nalika manungsa nggantungaken kebahagiaanipun dhateng materi. Tiyang ingkang nguber donya kados ngombe toya laut; saya diombe, saya ngelak. Faedahipun: Panjenengan sumpek amargi tanggane tuku kulkas anyar, panjenengan meri. Ati mboten tenang merga membanding-bandingke gaya urip. Punapa gunane mangan sate nanging atine kobong, langkung sae mangan tempe nanging atine ayem!
BAB III: RESEP JALUR LANGIT KAGEM BALE WISMA (QANA’AH & TAWAKKAL)
Saksampunipun mangertosi oyoting masalah, sakmenika kita mlebet dhateng “Apotek Salaf” kagem mendhet resep supados ati tetep tenang sanajan tanggal tuwa.
1. Dalil Sunnah (Hakikat Sugih Ingkang Sejati):
لَيْسَ الْغِنَى عَنْ كَثْرَةِ الْعَرَضِ ، وَلَكِنَّ الْغِنَى غِنَى النَّفْسِ
“Kasugihan kuwi dudu akehe bondho dunya, nanging kasugihan sejati kuwi sugihing ati (qana’ah).” (HR. Bukhari No. 6446).
2. Dalil Sunnah (Metode Supados Mboten Gampang Meri):
انْظُرُوا إِلَى مَنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ، وَلَا تَنْظُرُوا إِلَى مَنْ هُوَ فَوْقَكُمْ، فَإِنَّهُ أَجْدَرُ أَنْ لَا تَزْدَرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ
“Mirsanana marang wong kang kahanane ing ngisorira (luwih mlarat), lan aja mirsani marang wong kang ana ing dhuwurira. Amarga kang mangkono iku luwih pantes supaya sira ora ngeremehake nikmate Allah.” (HR. Muslim No. 2963).
3. Dalil Al-Qur’an (Kunci Pambikak Lawang Barokah):
لَئِن شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ ۖ وَلَئِن كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٌ
“Dhawuhana: Menawa sira kabeh gelem muji syukur, mesthi Ingsun bakal nambahi (nikmat) marang sira, nanging menawa sira kufur, saktemene siksaning-Sun iku banget pedhihe.” (QS. Ibrahim: 7).
Syarah Salaf & Faedah: Al-Hasan Al-Bashri rahimahullah ngendika: “Aku nggoleki katentreman, banjur aku nemokake ing njero qana’ah (nrimo ing pandum).” Faedahipun: Obatipun sumpek niku gampil: Mudhunake standar gengsi, lan munggahake standar syukur. Menawi mirsani status WA tangga sing pamer mobil, enggal-enggal dzikir sarta mirsani tiyang ingkang nembé gerah (sakit) ing rumah sakit. Sehatipun raga panjenengan menika bandha milyaran ingkang mboten saged dipun tumbas.
BAB IV: PERAN SUAMI ISTRI NGADHEPI KAHANAN PAS-PASAN
Bale wisma (keluarga) menika baitullah al-shaghir (masjid alit) panggenan ngibadah. Suami sarta istri kedah bahu-membahu, mboten malah saling nyalahaken nalika dhuwit belanja cupet.
1. Dalil Sunnah (Standar Kesuksesan Donya):
Nabi ﷺ paring patokan tiyang ingkang paling sukses ing donya:
مَنْ أَصْبَحَ مِنْكُمْ آمِنًا فِي سِرْبِهِ مُعَافًى فِي جَسَدِهِ عِنْدَهُ قُوتُ يَوْمِهِ فَكَأَنَّمَا حِيزَتْ لَهُ الدُّنْيَا بِحَذَافِيرِهَا
“Sapa wonge ing antarane sira kabeh kang esuk-esuk ngrasa aman ing kaluwargane, sehat ragane, lan duwe panganan kanggo sedina iku, mangka kaya-kaya donya saisine wis diparingake marang dheweke.” (HR. Tirmidzi No. 2346, dishahihkan dening Al-Albani).
2. Dalil Sunnah (Istri Shalihah Minangka Harta Paling Aji):
الدُّنْيَا مَتَاعٌ، وَخَيْرُ مَتَاعِ الدُّنْيَا الْمَرْأَةُ الصَّالِحَةُ
“Donya iki minangka perhiasan, lan sakapik-apike perhiasan donya iku yaiku wanita (istri) kang shalihah.” (HR. Muslim No. 1467).
3. Dalil Al-Qur’an (Peran Suami Minangka Pemimpin sarta Pencari Nafkah):
الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ وَبِمَا أَنفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ
“Wong lanang iku dadi pemimpin (pelindung) tumrap wong wadon, amarga Allah wis ngluwihake sapérangane (wong lanang) ngungkuli liyane (wong wadon), lan amarga wong lanang wis menafkahake sapérangan bandhane.” (QS. An-Nisa: 34).
Syarah Salaf & Faedah: Al-Imam Adz-Dzahabi wonten ing Al-Kaba’ir nyritakaken bilih wanita-wanita Salaf (jaman rumiyin) menawi ngeteraken garwanipun makarya, piyambakipun pesen: “Wahai suamiku, jaganen awakmu saka rejeki kang haram! Saktemene aku lan anak-anakmu isih kuat nahan perihing kaliren (kelaparan), nanging kita ora bakal kuat nahan panase geni neraka.”
Faedahipun: Kagem para garwa putri (istri), ampun nuntut suami ngungkuli wates kemampuanipun. Kagem para suami, ampun sungkan kringeten pados rejeki halal senajan sakedhik. Sakedhik nanging barokah menika ndadosaken omah krasa jembar, kosok wangsulipun, kathah nanging haram badhe ndamel omah krasa panas kados neraka.
BAB V: PANUTUP LAN DUDUTAN (KESIMPULAN)
Bapak-Ibu jamaah rahimakumullah,
Saking pirembagan ingkang menukik menika, kita saged mendhet dudutan:
Dhuwit menika namung titipan, sanes tujuan. Ayemipun ati menika peparingipun Allah ingkang namung dipun paringaken dhumateng manah ingkang Qana’ah sarta Tawakkal.
Sinergi Suami Istri: Nalika kahanan ekonomi saweg awrat, bojo menika sanes mungsuh, nanging kanca seperjuangan. Saling ngiyataken, mboten nuntut gaya urip ingkang keladuk (berlebihan).
Ilmu sarta Iman: Minangka panglima ingkang nuntun kita mangertosi bilih beras ingkang larang mboten badhe nyuda jatah rejeki ingkang sampun dipun cathet dening Allah 50.000 taun saderengipun langit lan bumi dipun damel.
Donga Panutup:
Ya Allah, Paduka paringana manah ingkang tansah qana’ah dhumateng sedaya peparing Paduka. Barokahaken rejeki kawula, sanajan wujudipun sakedhik, nanging saged nyekapi kabetahan kawula dunya ngantos akhirat. Jaganen bale wisma kawula saking dredah sarta pasulayan awit saking prekawis donya. Dadosaken kaluwarga kawula minangka taman suwarga ingkang ayem tentrem.
اللَّهُمَّ اكْفِنِي بِحَلَالِكَ عَنْ حَرَامِكَ، وَأَغْنِنِي بِفَضْلِكَ عَمَّنْ سِوَاكَ
رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ
وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ وَسَلَّمَ. وَالسَّلاَمُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ.
Sragen, 29 April 2026