HAK ORANG TUA
Laku Utama Tumuju Ridhaning Gusti
Dening: Santri Lawu
1. Pambuka
Sedaya puji konjuk dhumateng Allah Subhanahu wa Ta’ala, ingkang sampun nitahaken kita lan tiyang sepuh kita. Shalawat saha salam mugi tansah katuraken dhumateng Kanjeng Nabi Muhammad Shallallahu ‘alaihi wa Sallam, ingkang dados tuladha paling sae anggenipun bekti dhateng tiyang sepuh lan mulangaken wigatosipun amal menika.
Dhuh para sedulur kaum muslimin ingkang dipunasihi dening Allah,
Sasampunipun kita mangertosi hak Allah ingkang paling agung lan hak Rasulullah ingkang paling utami ing antawisipun hak-hakipun titah, mila wonten hak sanesipun ingkang saged dipunwastani hak ingkang paling ageng ing antawisipun hak-hakipun manungsa dhateng manungsa. Hak menika inggih menika Hak Orang Tua utawi hakipun tiyang sepuh.
Agami Islam kanthi tegas sanget negesaken wigatosipun ngurmati lan bekti dhateng tiyang sepuh. Perkawis menika boten namung dipunsebataken sepisan utawi kaping pindho, ananging dipunulang-ulang ing Al-Qur’an lan Sunnah, ngantos dipungandhengaken kaliyan perintah ngibadah dhateng Allah piyambak. Menika nuduhaken bilih bakti dhateng tiyang sepuh menika amal ingkang sanged mulya lan dados kunci kaberkahan ing gesang kita.
Makalah menika badhe ngonceki kanthi jero babagan Hak Orang Tua, makna lan inti saking hak menika, sarta dalil-dalilipun saking Kitabullah (Al-Qur’an) lan Sunnah Rasulullah Shallallahu ‘alaihi wa Sallam. Ugi badhe dipunsarengi panjentrehan saking para ulama salaf ingkang dados panutan kita, sarta faidah-faedah ingkang saged kita pendhet saking pangertosan menika.
2. Makna lan Inti Hak Orang Tua
Hakipun tiyang sepuh inggih menika anak-anakipun kedah ngurmati, nresnani, ngramut, lan mituhu dhumateng dhawuhipun anggere boten maksiat dhateng Allah. Inti saking hak menika inggih Birrul Walidain (بِرُّ الْوَالِدَيْنِ), tegesipun bekti dhateng tiyang sepuh kekalih. Wujudipun Birrul Walidain menika nyakup:
2.1. Berbuat Baik (Ihsan) kanthi Kabeh Cara
Menika tegesipun nindakaken sedaya kabecikan dhateng tiyang sepuh, kanthi tumindak, lisan, lan ati. Ngutamaken kabetahanipun lan nyenengaken manahipun.
2.2. Ngucap kanthi Alus lan Sopan
Boten angsal ngucap tembung ingkang saged nglarani manahipun tiyang sepuh, sanajan tembung ingkang sepele kados “ah” utawi “ciut”. Kedah tansah ngagem basa ingkang alus lan sopan.
2.3. Boten Nyentak utawi Ngatosaken Swanten
Nalika wicanten kaliyan tiyang sepuh, swanten kedah direndhahaken lan boten angsal nyentak. Menawi dipundhawuhi, kedah langsung nyaguhi kanthi sopan.
2.4. Ngagem Pangucap Mulya (Qaulan Karim)
Tansah ngucapaken tembung-tembung ingkang sae, ngurmati, lan nuduhaken rasa tresna lan pangajen.
2.5. Asih lan Tunduk (Rendhah Dhiri)
Ngrendhahaken dhiri ing ngarsanipun tiyang sepuh kanthi kebak asih lan tresna, kados dene manuk ngrendhahaken swiwinipun nalika arep ngemong anaké. Nuduhaken bilih kita punika boten saged punapa-punapa tanpa panjenenganipun.
2.6. Ndongaaken Tiyang Sepuh
Tansah ndongaaken rahmat, pangapunten, lan kasaenan kangge tiyang sepuh, saé nalika taksih gesang utawi sampun séda. Menika wujud bakti ingkang boten pedhot ngantos mati.
2.7. Ngramut nalika Sepuh utawi Sakit
Nalika tiyang sepuh sampun sepuh utawi sakit lan mbetahaken pitulungan, wajib kangge anak-anakipun ngrumat lan nyukupi kabetahanipun kanthi tulus.
3. Dalil Wigati saking Al-Qur’an babagan Hak Orang Tua
Allah Subhanahu wa Ta’ala dhawuh:
QS. Al-Isra’ [17]: 23-24
وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا ۚ إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا (23) وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا (24)
Terjemahan:
“Lan Pangeranmu wus netepake supaya sira kabeh ora nyembah kajaba mung Dhateng Panjenengane, lan marang wong tuwa kekalih kudu gawe kabecikan. Manawa salah siji utawa kekarone wus ngancik umur tuwa ana ing sisihmu, aja pisan-pisan ngucap ‘uf’ (ah utawa ciut) marang kekarone, lan aja pisan-pisan nyentak kekarone, lan ucapana marang kekarone pangucap kang mulya (sopan). (23) Lan rendhahana dirimu marang kekarone kanthi kebak asih-tresna lan katresnan, lan ucapana: ‘Dhuh Pangeranku, asihana kekarone kaya dene kekarone wus ngrumat aku nalika isih cilik.’ (24)”
Tafsir Para Salaf babagan QS. Al-Isra’ [17]: 23-24:
- Imam Ibnu Katsir ing tafsiripun nerangaken bilih ayat menika nggandhengaken perintah nyembah namung Dhateng Allah (Tauhidullah) kaliyan perintah bekti dhateng tiyang sepuh (Birrul Walidain). Urutan menika nuduhaken agunging hakipun tiyang sepuh, sejajar kaliyan hak Allah. Menika minangka dhawuh ageng ingkang kedah dipunlampahi.
- Makna “falā taqul lahumā uffin”: Para salaf negesaken bilih sanajan namung tembung “uf” ingkang sepele, menika dipunlarang, amargi saged nglarani manah. Menawi tembung sepele mawon dilarang, punapa malih tembung utawi tumindak ingkang langkung kasar. Larangan menika ngandhut makna supados boten nglawan utawi nggresula dhateng tiyang sepuh.
- Makna “wa lā tanharhumā”: Tegesipun, boten angsal nyentak, nggresula, utawi nyuwarani tiyang sepuh kanthi swanten ingkang atos. Kedah nganggo basa ingkang alus lan sopan.
- Makna “wa qul lahumā qaulan karīmā”: Tegesipun, ucapaken tembung-tembung ingkang sae, mulya, sopan, ngurmati, lan ngginakaken panggilan ingkang paling sae.
- Makna “wakhfiḍ lahumā janāḥaż-żulli minar-raḥmah”: Tegesipun, rendhahaken dhiri ing ngarsanipun tiyang sepuh kanthi kebak asih lan tresna. Kados dene manuk ingkang ngrendhahaken swiwinipun kangge ngemong anaké. Menika nuduhaken tunduk, bekti, lan boten sombong.
- Makna “wa qul rabbirḥamhumā kamā rabbayānī ṣaghīrā”: Doa menika dipundhawuhaken supados dipunwaos kanthi temenan, ngeling-eling sedaya jasa tiyang sepuh nalika ngrumat lan nggulawentah wiwit alit. Menika nuduhaken bilih bakti menika boten namung nalika gesang, ananging ugi ngantos séda kanthi donga.
4. Dalil Wigati saking Hadits babagan Hak Orang Tua
Saking Abdullah bin Mas’ud radhiyallahu ‘anhu, piyambakipun matur:
Hadits Abdullah bin Mas’ud (Muttafaqun ‘alaih)
سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: أَيُّ الْعَمَلِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ؟ قَالَ: “الصَّلاَةُ عَلَى وَقْتِهَا.” قُلْتُ: ثُمَّ أَيٌّ؟ قَالَ: “بِرُّ الْوَالِدَيْنِ.” قُلْتُ: ثُمَّ أَيٌّ؟ قَالَ: “الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ.”
Terjemahan:
“Kula nyuwun pirsa dhateng Rasulullah Shallallahu ‘alaihi wa sallam: ‘Amal punapa ingkang paling dipuntresnani dening Allah?’ Nabi dhawuh, ‘Shalat ing wektunipun.’ Kula nyuwun pirsa malih, ‘Lajeng punapa?’ Nabi dhawuh, ‘Bakti dhateng tiyang sepuh kekalih.’ Kula nyuwun pirsa malih, ‘Lajeng punapa?’ Nabi dhawuh, ‘Jihad fi sabilillah.’ “
Syarah Para Salaf babagan Hadits Abdullah bin Mas’ud:
- Hadits menika kanthi jelas nuduhaken agunging derajat “Birrul Walidain” (bakti dhateng tiyang sepuh). Dipunsebataken sasampunipun shalat (ingkang minangka rukun Islam kaping kalih sasampunipun syahadat), lan saderengipun jihad (ingkang minangka amal ageng ingkang mbetahaken pengorbanan). Menika nuduhaken bilih bakti dhateng tiyang sepuh menika amal ingkang sanged agung lan prioritas ingkang boten saged dipunremehaken.
- Imam Bukhari lan Imam Muslim kalebetaken hadits menika ing kitab-kitab Shahihipun, negesaken keshahihan lan pentingipun.
- Para ulama salaf negesaken bilih durhaka dhateng tiyang sepuh (disebat ‘Uququl Walidain) menika kalebet dosa ageng (kabair) ingkang dipunancam kanthi siksa ing donya lan akhirat.
5. Faedah-faedah saking Pangertosan Hak Orang Tua
Pangertosan lan nindakaken Hak Orang Tua kanthi leres menika mbeto kathah faedah ageng ing kagesangan manungsa, antawisipun:
Ganjaran Ageng saking Allah Bakti dhateng tiyang sepuh menika amal shalih ingkang paling dipuntresnani dening Allah sasampunipun shalat, lan badhe pikantuk ganjaran ingkang ageng. Hadits riwayat Tirmidzi, saking Abu Ad-Darda’:
”الْوَالِدُ أَوْسَطُ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ، فَإِنْ شِئْتَ فَأَضِعْ ذَلِكَ الْبَابَ أَوِ احْفَظْهُ”
“Bapak iku lawang swarga kang paling tengah. Mula, menawa kowé kepéngin, sira saged ngilangake lawang iku utawa ngrekso dheweke.”
Kunci Swarga lan Ridhaning Gusti Ridhanipun Allah menika gumantung ridhanipun tiyang sepuh, lan murkanipun Allah menika gumantung murkanipun tiyang sepuh. Hadits riwayat Tirmidzi, saking Abdullah bin ‘Amr:
”رِضَى الرَّبِّ فِي رِضَى الْوَالِدِ، وَسَخَطُ الرَّبِّ فِي سَخَطِ الْوَالِدِ”
“Ridhané Pangeran iku ana ing ridhané bapak, lan murkané Pangeran iku ana ing murkané bapak.”
Barokah ing Gesang lan Jembaring Rizki Tiyang ingkang bakti dhateng tiyang sepuhipun asring dipunparingi barokah ing gesangipun, gampil rizki, lan dipunpanjangaken umuripun. Hadits riwayat Bukhari ing Adabul Mufrad, saking Abu Hurairah:
”مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُمَدَّ لَهُ فِي عُمُرِهِ وَيُوَسَّعَ لَهُ فِي رِزْقِهِ فَلْيَبَرَّ وَالِدَيْهِ وَلْيَصِلْ رَحِمَهُ”
“Sapa waé kang seneng menawa umuré dipunpanjangaken lan rejekiné diluwasaké, mula prayogané bekti marang wong tuwané lan nyambung talining paseduluran.”
Doa ingkang Mustajab Doanipun tiyang sepuh dhateng anakipun menika mustajab, saé donga keapikan utawi kosokwangsulipun. Hadits riwayat Abu Dawud lan Tirmidzi, saking Abu Hurairah:
“ثَلَاثُ دَعَوَاتٍ مُسْتَجَابَاتٌ لَا شَكَّ فِيهِنَّ: دَعْوَةُ الْمَظْلُومِ، وَدَعْوَةُ الْمُسَافِرِ، وَدَعْوَةُ الْوَالِدِ عَلَى وَلَدِهِ”
“Ana telung doa kang dikabulake, ora ana keraguan ing jerone: doane wong kang dizalimi, doane wong kang lelungan, lan doane wong tuwa marang anake.”
- Ngajari Kebaikan dhateng Anak Putu Nalika kita bakti dhateng tiyang sepuh, menika minangka tuladha sae kangge anak putu kita. Insya Allah, anak putu kita ugi badhe bakti dhateng kita. Menika minangka siklus kebaikan.
- Ketenangan Batin Tiyang ingkang bakti dhateng tiyang sepuhipun asring ngrasakaken ketenangan batin lan tentrem, amargi sampun nindakaken kewajiban ingkang ageng lan ngarep-arep ridhanipun Allah.
6. Panutup
Saking panjentrehan ing nginggil, saged kita dudut bilih Hak Orang Tua menika kalebet hak ingkang paling agung sasampunipun Hak Allah lan Rasulullah. Konsep Birrul Walidain ingkang nyakup bekti, ngurmati, ngucap alus, ndongaaken, lan ngramut tiyang sepuh menika minangka kunci kagesangan ingkang barokah. Nglanggar hak menika utawi durhaka dhateng tiyang sepuh menika dosa ageng ingkang pikantuk ancaman siksa ing donya lan akhirat.
Mila, sumangga kita tansah ngupayakaken kangge nindakaken Birrul Walidain kanthi sae, nalika tiyang sepuh taksih gesang utawi sampun séda. Amargi, Birrul Walidain menika saged dados lantaran kangge pikantuk ridhaning Allah, jembaring rejeki, panjanging umur, sarta ketenangan batin. Mugi-mugi kita sedaya kalebet tiyang-tiyang ingkang tansah bakti dhateng tiyang sepuh lan pikantuk kaberkahan saking Allah Subhanahu wa Ta’ala.
Wallahu a’lam bish-shawab.
DAFTAR PUSTAKA
- Al-Qur’anul Karim.
- Shahih Al-Bukhari, Imam Muhammad bin Ismail Al-Bukhari.
- Shahih Muslim, Imam Muslim bin Al-Hajjaj.
- Abu Dawud, Sunan Abu Dawud.
- At-Tirmidzi, Sunan At-Tirmidzi.
- Ibnu Katsir, Tafsir Al-Qur’anil ‘Azhim.
- An-Nawawi, Syarah Shahih Muslim.
- Al-Utsaimin, Muhammad bin Shalih. Kitab Hak-Hak Dalam Syariat Islam.
- Dan lain-lain kitab-kitab hadits dan syarahnya.