JOGO ILAT BEN KUALAT JOGO POLAH BEN RA SALAH

27 Maret 2026 • 7 menit baca • Tak Berkategori

Tema: Njagi Lisan, Noto Amal

Semboyan: “Noto ilat ben ra kualat, noto polah ben ra salah”

Dening: Pinggir Wiyono, S.Pd., M.Pd. (Abu Najieb / Santri Lawu)

I. MUKADIMAH: “REM BLONG” LAN “SPION”

السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ

إِنَّ الْحَمْدَ لِلَّهِ نَحْمَدُهُ وَنَسْتَعِينُهُ وَنَسْتَغْفِرُهُ، وَنَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ شُرُورِ أَنْفُسِنَا وَمِنْ سَيِّئَاتِ أَعْمَالِنَا، مَنْ يَهْدِهِ اللَّهُ فَلَا مُضِلَّ لَهُ، وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَا هَادِيَ لَهُ. أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ… أَمَّا بَعْدُ

Para alim ulama, sesepuh pinisepuh ingkang tansah kinurmatan. Bapak-bapak, ibu-ibu, sedherek-sedherek kaum muslimin lan muslimat jamaah rahimakumullah.

Alhamdulillah. Mugi-mugi rahmat lan berkahipun Allah Subhanahu Wa Ta’ala tansah kajiwa lan kasalira dhumateng panjenengan sedaya.

Bapak-Ibu, umpami panjenengan nitih (numpak) sepeda motor utawi mobil, napa piranti ingkang paling penting supados saged slamet dumugi tujuan? Napa mesine sing banter? Sanes! Ingkang paling penting inggih menika Rem lan Setir.

Umpami mesine banter nanging rem-e blong, setire mboten saged menggok, napa ingkang dumadi? Mesthi badhe nabrak wit utawi mlebet jurang!

Kados mekaten ugi gesang kita wonten ing alam donya niki. Wonten unen-unen saking para leluhur, menawi dipunrasakaken leres-leres, menika ngandhut makna ingkang jero sanget. Unen-unen menika muni mekaten:

“Noto polah ben ora salah, noto ilat ben ora kualat.”

Ukara menika kados dadi pangeling-eling ingkang wigati sanget. Lisan (ilat) lan polah (tumindak) menika kados setir lan rem wau. Menika piranti ingkang paling gampil nglirwakake kita (nabrak jurang neraka), utawi malah dadi piranti ingkang paling gampil ndudutaken kita mlebet ing swarga.

Dados, menawi kita pengin urip ingkang berkah sarta dados hamba Allah ingkang dipun tresnani, kuncine gampil dipun ucapaken senajan awrat dipun lampahi: Jagi lisan lan jagi polah.

II. KALUHURAN AKHLAK: AMAL SING PALING ABOT TIMBANGANE

Bapak-Ibu, kathah ingkang nginten bilih mlebet swarga niku namung kagem tiyang ingkang shalate ngantos bathuke ireng, utawi ingkang pasane mboten nate bolong. Nanging, Rasulullah ﷺ paring pangapurwan bilih kanthi akhlak ingkang sae, manungsa saged ngantosaken darajat ingkang inggil sanget. Cobi kita gatosaken sekawan (4) jaminan saking Kanjeng Nabi ﷺ niki:

1. Wonten ing Timbangan Amal (Mizan):

مَا مِنْ شَيْءٍ فِي الْمِيزَانِ أَثْقَلُ مِنْ حُسْنِ الْخُلُقِ

“Boten wonten satunggaling punapa ingkang langkung abot wonten ing timbangan (amal) nglangkungi akhlak ingkang mulya.” (HR. Abu Dawud, dishahihkan Al-Albani).

Amal shalat lan pasa menika pancen wajib, nanging menawi dipun timbang, akhlak dhumateng sesami niku bobote mboten saged dikalahake!

2. Ngalahake Ganjaran Pasa lan Shalat Dalu:

إِنَّ الرَّجُلَ لَيُدْرِكُ بِحُسْنِ خُلُقِهِ دَرَجَةَ الصَّائِمِ الْقَائِمِ

“Saestunipun, kanthi akhlak ingkang mulya, satunggaling tiyang saged ngantosaken (nyamai) darajatipun tiyang ingkang (sregep) siyam lan salat dalu.” (HR. Ahmad).

3. Jejer Kanjeng Nabi ﷺ ing Akhirat:

أَقْرَبُكُمْ مِنِّي مَجْلِسًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَحَاسِنُكُمْ أَخْلَاقًا

“Tiyang ingkang paling celak papanipun kaliyan kula ing Dinten Kiamat inggih punika tiyang ingkang paling sae akhlakipun.” (HR. Tirmidzi).

Sinten ingkang mboten kepingin ngopi utawi jagongan jejer kalih Kanjeng Nabi ing swarga? Syarate mboten kedah dadi ustadz, syarate: Noto Polah, Noto Ilat!

4. Jaminan Griya ing Surga (Garansi VIP):

Kanjeng Nabi ngendika: “Kula njamin satunggaling omah wonten ing pinggiring suwarga kanggé tiyang ingkang ninggalakan debat sanajan piyambakipun leres, satunggaling omah wonten ing tengahing suwarga kanggé tiyang ingkang ninggalaken dusta (goroh) sanajan bercanda, lan satunggaling omah wonten ing pucuking suwarga kanggé tiyang ingkang nggantosi (memperbaiki) akhlakipun.” (HR. Abu Dawud).

III. NOTO ILAT LAN POLAH: HAKIKAT MUSLIM SEJATI

Bapak-Ibu, menapa ta tegesipun “Noto Polah lan Noto Ilat” wonten ing wawasan agami?

  • Noto Polah Ben Ora Salah: Tegese ngontrol tindak-tanduk utawi sikap. Kita kedah tansah mikiraken akibat saking tumindak kita. Apa polah menika bakal nggawe sae utawi nggawe cilaka?
  • Noto Ilat Ben Ora Kualat: Ilat (lisan) niku lunyu, mboten wonten balunge. Menawi mboten dijaga, saged nggawe lara ati tangga, nggawe fitnah, lan tundhone dipun laknat (kualat) dening Allah sarta masarakat.

Wonten setunggal hadis ingkang misuwur sanget riwayat Bukhari lan Muslim:

الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ، وَالْمُهَاجِرُ مَنْ هَجَرَ مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ

“Tiyang muslim ingkang (sejati) menika tiyang ingkang tiyang muslim sanesipun slamet saking lisanipun lan tanganipun. Lan tiyang ingkang hijrah menika tiyang ingkang nilaraken menapa-menapa ingkang dipunlarang dening Allah.”

Asbabul Wurud (Sebabipun Hadis Tumurun):

Nalika Kanjeng Nabi ﷺ dipunpitakoni babagan tiyang muslim ingkang paling sae, Panjenenganipun mangsuli mawi hadits niki. Iki nedahaken bilih akhlak menika luwih wigati saking ibadah ritual kemawon.

  • Lisan: Piranti paling gampil nggawe cilaka (fitnah, ghibah, lara ati). Para Salaf ngajak supados tansah ngempet lan mikir sadurunge micara.
  • Tangan (Polah): Lambang tumindak. Saged nggawe cilaka fisik, maling, korupsi, utawi ngetik status fitnah teng HP. Muslim sing sae kedah njagi tangane!

Tujuan Kanjeng Nabi dipun utus nggih namung setunggal:

إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ

“Sajatosipun kulo diutus kangge nyempurnakake akhlak ingkang mulya.” (HR. Ahmad).

IV. PILAR-PILAR AKHLAK MULYA LAN TULADHA SALAF

Kados pundi wujudipun noto polah niku padintenanipun? Wonten sekawan (4) pilar ingkang kedah kita jagi:

1. Jujur (As-Shidq)

Jujur menika pondasi. Allah dhawuh: “Ing antawisipun tiyang-tiyang mukmin, wonten tiyang-tiyang ingkang jujur kaliyan janji ingkang sampun dipunucapaken dhumateng Allah.” (QS. Al-Ahzab: 23). Tiyang ingkang ilate mboten jujur dipun sebat munafik (goroh, mblenjani janji, khianat).

Kisah Salaf: Imam Ahmad bin Hanbal naté dipunajaraken dening gurunipun, Imam Syafi’i: “Menawi panjenengan jujur dhateng Allah, mila sedaya tiyang bakal jujur dhateng panjenengan.”

2. Sabar (Ash-Shabr)

Sabar menika kemampuan nahan dhiri saking nesu, ngeluh, lan putus asa. Allah dhawuh: “He tiyang-tiyang ingkang iman, nyuwun tulung kalih sabar lan sholat. Saestu, Allah menika tansah sesarengan kaliyan tiyang-tiyang ingkang sabar.” (QS. Al-Baqarah: 153).

Kisah Salaf: Nalika ulama ageng Imam Ibn Al-Jauzi dipunpenjara amargi nggadhahi pendirian ingkang leres, piyambakipun mboten nesu. Malah piyambakipun ngendika, “Penjara menika tempat ingkang sae kangge muhasabah (introspeksi diri), amargi ing ngriku kulo saged luwih fokus ibadah dhateng Allah.” Niki wujud polah ingkang luar biasa!

3. Pemaaf (Al-‘Afw)

Memaafkan menika wujud kekiyatan jiwa. Allah dhawuh: “Dadosa tiyang ingkang pemaaf, lan dhawuhaken perkawis ingkang ma’ruf, sarta berpaling saking tiyang-tiyang ingkang bodho.” (QS. Al-‘Araf: 199).

Kisah Salaf: Fudhail bin ‘Iyadh nalika disalahake utawi diseneni tiyang sanes, piyambakipun malah ndongakaken: “Ya Allah, menawi piyambakipun jujur, mangka pangapura kulo. Nanging menawi piyambakipun goroh, mangka pangapura ugi piyambakipun.” Atine leres-leres wiyar tanpa dendam.

4. Andhap Asor (Tawadhu’)

Rendah hati, mboten sombong. Kanjeng Nabi ngendika: “Boten wonten setunggal tiyang ingkang tawadhu’ amargi Allah, kejawi Allah bakal ngangkat drajatipun.” (HR. Muslim).

Kisah Salaf: Khalifah Umar bin Al-Khattab. Sanadyan panguwasa ageng, piyambakipun purun manggul gandum kagem rakyat miskin ing tengah wengi. Piyambakipun ngendika: “Kulo namung hamba Allah ingkang mbetahaken pangapunten.”

V. KERUKUNAN SOSIAL: TANGGA LAN SEDULUR

Akhlak mulya niki kedah dipun terapaken dhumateng lingkungan kita.

1. Rukun Kalih Sedulur:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ

“Sajatosipun tiyang-tiyang mukmin menika seduluran, pramila damaikno ing antawisipun sedulur kalih panjenengan…” (QS. Al-Hujurat: 10).

Ayat niki mudhun amargi Suku Aus lan Khazraj padudon ageng namung merga salah ucapan (ilat sing kualat). Kanjeng Nabi rawuh kagem mendamaikan. Senajan beda partai utawi ormas, kita tetep sedulur!

2. Rukun Kalih Tangga:

مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلْيُكْرِمْ جَارَهُ

“Sapa wae ingkang iman dhumateng Allah lan dina akhir, mangka becik dhumateng tangginipun.” (HR. Muslim).

Ibnu Umar ngendika bilih Jibril asring pesen babagan tangga, ngantos Kanjeng Nabi mikir tangga badhe angsal warisan. Tangga niku sedulur sing paling cerak, menawi panjenengan lara utawi kesusahan wengi-wengi, sing nulungi dhisik nggih tangga, sanes sedulur sing adoh.

VI. BAROMETER DOSA: ALARM SAKING NJERO ATI

Bapak-Ibu, kados pundi kita saged mbedakake polah kita niku bener napa salah? Gusti Allah sampun masang “Alarm” utawi sensor ing njero dada kita, ingkang dipun sebat Fitrah.

Kanjeng Nabi ﷺ paring barometer ingkang jero:

الإِثْمُ مَا حَاكَ فِي نَفْسِكَ وَكَرِهْتَ أَنْ يَطَّلِعَ عَلَيْهِ النَّاسُ

“Dosa punika punapa ingkang damel gelisah wonten ing manah Panjenengan, lan Panjenengan boten remen menawi tiyang-tiyang mirsani Panjenengan nglampahaken.” (HR. Muslim).

Ulama Ibnu Rajab Al-Hanbali rahimahullah ngendika bilih barometer punika namung saged mlampah kanggé tiyang ingkang fitrahipun taksih suci, imanipun kiyat, lan atinipun resik.

Ananging, menawi “alarm” niku asring dipun rusak mawi maksiat, atine dados atos. Sahabat Umar bin Khattab radhiyallahu ‘anhu negesaken: “Tiyang ingkang fitrahipun sampun risak, boten badhe pitados kaliyan pitedah saking fitrahipun piyambak.” Pramila, mangga kita jagi alarm ati kita supados tetep sensitif dhumateng kalepatan.

Watak awon niku boten dados alasan. Rasulullah ﷺ paring motivasi:

وَمَنْ يَتَصَبَّرْ يُصَبِّرْهُ اللَّهُ

“Sinten kemawon ingkang ngupayakaken sabar, estunipun Allah badhe ndadosaken piyambakipun sabar.” (HR. Bukhari).

Ibnul Qayyim Al-Jauziyyah negesaken bilih akhlak saged dipun pikantukaken kanthi usaha lan kesungguhan (at-takhalluq). Mboten wonten tembung “Aku asline pancen ngene/galak”, sedaya saged didandani!

VII. KESIMPULAN LAN PANUTUP

Saking paparan ingkang panjang ing nginggil, kita saged narik kesimpulan ingkang padhet:

  1. Akhlak ingkang mulya punika inti saking agama Islam lan minangka bukti kasampurnaan iman satunggaling hamba. Noto polah lan noto ilat niku wujud ketaatan nyata!
  2. Pahala akhlak ingkang mulya punika ageng sanget, ngantosaken dhateng darajat ingkang inggil lan dipunjamin griya wonten ing pucuking surga.
  3. Akhlak saged dipunupayakaken lan dipunlatih, sanajan boten gampil, kanthi donga, ikhtiar, lan kesabaran (Jihadun Nafs).
  4. Islam paring barometer praktis kanggé ngenali dosa, inggih punika rasa gelisah wonten ing ati lan rasa wedi dipunpirsani tiyang sanes.

Mugi-mugi Allah Ta’ala paring kekiyatan dhumateng kita kanggé ngupayakaken akhlak ingkang mulya lan paring kasantunan dhumateng kita kanggé ninggalaken sedaya wujud dosa lan ucapan ingkang kotor. Mugi-mugi kita sedaya kalebet tiyang ingkang dipunjamin griya wonten ing pucuking surga amargi akhlak kita ingkang sae.

سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ، أَسْتَغْفِرُكَ وَأَتُوبُ إِلَيْكَ

وَالسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ

Sragen, 03 Agustus 2025

By Santri Lawu