KAUTAMAN RIDHANIPUN TIYANG SEPUH (Kajian Ilmiyah sarta Piwulang Luhur Bektos dhumateng Rama lan Ibu)

12 Mei 2026 • 6 menit baca • Tak Berkategori

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ إِنَّ الْحَمْدَ لِلَّهِ نَحْمَدُهُ وَنَسْتَعِينُهُ وَنَسْتَغْفِرُهُ، وَنَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ شُرُورِ أَنْفُسِنَا وَمِنْ سَيِّئَاتِ أَعْمَالِنَا، مَنْ يَهْدِهِ اللَّهُ فَلَا مُضِلَّ لَهُ، وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَا هَادِيَ لَهُ. أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ… أَمَّا بَعْدُ:

Assalamu’alaikum Warahmatullahi Wabarakatuh.

Bapak-Bapak, Ibu-Ibu, sarta sedherek jamaah ingkang tansah dipun mulyakaken dening Allah ﷻ. Pripun kahananipun dinten niki? Sehat raganipun nggih? Alhamdulillah.

Nanging cobi kula takon saking telenging ati… Wajahe panjenengan pancen katingal ayem teng masjid niki, nanging kados pundi kahanan ati panjenengan nalika wonten ing omah? Mliginipun nalika nyawang rama utawi ibu panjenengan ingkang sampun sepuh?

Jaman sakniki niku asring ndamel kita gumun sarta ngguyu piyambak. Wonten tiyang ingkang wajahe ‘Glowing’ amargi rajin perawatan skincare atusan ewu, nanging ‘Kusem’ atine amargi asring mbesengut nalika dipun timbali ibune. Wonten lare ingkang saged mbalas komentar ing media sosial mawi basa Inggris ingkang wasis sanget, nanging menawi dipun timbali ramanipun kagem mbiyantu reresik latar, wangsulanipun namung: “Sekedhap Pak, nanggung nembe mabar (main bareng)!”

Kita asring kesupen, bilih kuncine swarga niku mboten wonten ing njero HP, mboten wonten ing dhuwure pangkat, nanging wonten ing ridhanipun tiyang sepuh ingkang asring kita cueki. Kita pados donga dhateng kyai-kyai ingkang tebih, nanging donga “Mustajab” ingkang wonten ing njero omah malah mboten nate kita suwun.

Kanjeng Nabi Muhammad ﷺ sampun paring pepenget ingkang landhep sanget kagem kita sedaya:

رِضَا اللَّهِ فِي رِضَا الْوَالِدَيْنِ، و سخط اللَّهِ فِي سخط الْوَالِدَيْنِ

“Ridhanipun Allah menika dumunung wonten ing ridhanipun tiyang sepuh kekalih, lan dukanipun (kemurkaan) Allah menika dumunung wonten ing dukanipun tiyang sepuh kekalih.” (HR. Tirmidzi).

Bapak-Ibu ingkang kinurmatan, Tiyang Jawi menika gadhah pitutur: “Sapa nandur, bakal ngundhuh”. Menawi dinten niki kita mboten purun mulyakaken rama-ibu kita, sampun kaget menawi benjang anak-putu kita ugi badhe nindakaken perkawis ingkang sami dhumateng kita. Mulyakaken tiyang sepuh niku mboten namung masalah ngirim arta belanja saben wulan, nanging ugi masalah eseman, masalah sabar mirengaken ceritane simbah ingkang asring dipun baleni kaping-kaping, sarta masalah njaga manahipun supados mboten tatu.

Ing wekdal ingkang barokah menika, mangga kita mawas dhiri. Napa kita niki sampun dadi lare ingkang bektos, napa malah dadi lare ingkang namung “numpang urip” nanging mboten purun paring ridha dhateng tiyang sepuhipun? Mangga kita bedhah sesarengan kados pundi agungipun kautaman ridhanipun tiyang sepuh menika…

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Para pamaos ingkang winantu ing pakurmatan, satunggaling perkawis ingkang mboten saged dipun selaki inggih menika agungipun hak tiyang sepuh (rama lan ibu). Allah ﷻ sampun paring pitedah ingkang cetha wela-wela wonten ing kathah ayat Al-Qur’an supados kita tansah nindakaken birrul walidain (bektos dhumateng rama-ibu). Ing ngandhap menika kaandharaken kajian hadis sarta tafsiripun kanthi basa Jawi krama alus.

I. Hadis babagan Ridhanipun Allah

وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ رضي الله عنهما : عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه و سلم قَالَ : رِضَا اللَّهِ فِي رِضَا الْوَالِدَيْنِ، و سخط اللَّهِ فِي سخط الْوَالِدَيْنِ

Saking ‘Abdullah bin ‘Amr bin al-‘Ash radhiyallahu ‘anhuma, saking Kanjeng Nabi ﷺ, Panjenenganipun paring dhawuh: “Ridhanipun Allah menika dumunung wonten ing ridhanipun tiyang sepuh kekalih, lan dukanipun (kemurkaan) Allah menika dumunung wonten ing dukanipun tiyang sepuh kekalih.” (Dipun medalaken dening Tirmidzi No. 1899, dipun shahihaken dening Ibnu Hibban No. 429 lan al-Hakim No. 7249).

Syarah & Tafsir Menukik: Hadis menika nedahaken bilih mboten wonten margi ingkang langkung caket kagem nggayuh welas asih sarta ridhanipun Allah kajawi lumantar ridhanipun rama lan ibu. Allah ﷻ ndadosaken dukanipun tiyang sepuh minangka panyebab dukanipun Dzat Ingkang Moho Suci. Menika ateges, satunggaling kawula mboten badhe angsal kabegjan gesang menawi manahipun rama utawi ibunipun taksih tatu utawi mboten rila dhumateng piyambakipun.

II. Landhesan saking Al-Qur’an

1. Surat Luqmân: 14 أَنِ اشْكُرْ لي وَلِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ “Muji syukur sira marang Ingsun (Allah) lan marang wong tuwanira loro, mung marang Ingsun sira kabeh bakal bali.”

Wonten ing ayat menika, Allah ﷻ nggandhengaken dhawuh muji syukur dhumateng Panjenenganipun kaliyan dhawuh muji syukur sarta bektos dhumateng tiyang sepuh.

  • Faidah Ilmiyah: Menika nedahaken bilih syukuripun satunggaling lare dhumateng Allah mboten badhe sampurna menawi piyambakipun mboten matur nuwun sarta bektos dhumateng rama-ibunipun. Pungkasaning ayat “Mung marang Ingsun sira kabeh bakal bali” menika minangka pepenget bilih benjang kita badhe dipun pirsani pertanggungjawabanipun: “Punapa kita sampun nindakaken bektos napa malah duraka?”

2. Surat al-Isra: 23 وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا “Lan Pangeranira wis netepake supaya sira kabeh ora nyembah kajaba mung marang Panjenengane (Allah) lan nindakake bektos (ihsan) marang wong tuwanira loro.”

  • Tafsir Menukik: Tembung “Ihsanan” wonten ing mriki mawi tata basa Arab dipun wastani maful muthlaq, ingkang tujuwanipun kagem taukid (penekanan). Maknanipun sanes namung bektos limrah, nanging: “Nindakake bektos kanthi saapik-apike bektos.” Allah mboten namung dhawuh bektos sacukupipun, nanging dhawuh supados kita ngerahaken sedaya daya upaya kagem mulyakaken tiyang sepuh.

III. Bebaya Nyia-nyiaken Wekdal Sepuhipun Rama-Ibu

Kagem sinten kemawon ingkang mboten ngginakaken kalodhangan (kesempatan) kagem bektos, piyambakipun kalebet tiyang ingkang tiwas utawi cilaka. Wonten ing hadis riwayat Muslim (No. 2551), Rasulullah ﷺ dhawuh:

رَغمَ أَنْفُ ثُمَّ رَغِمَ أَنْفُ ثُمَّ رَغمَ أَنْفُ، قِيلَ: مَنْ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: مَنْ أَدْرَكَ أَبَوَيْهِ عِنْدَ الْكِبَرِ أَحَدَهُمَا أَوْ كِلَيْهِمَا فَلَمْ يَدْخُلِ الْجَنَّةَ

“Tiwas sanget, tiwas sanget, sarta tiwas sanget.” Dipun panggihaken pitakenan: “Sinten ingkang tiwas menika, dhuh Rasulullah?” Rasulullah mangsuli: “Sapa wonge kang nemoni wong tuwane kalorone utawa salah sijine wis sepuh (jompo), nanging dheweke ora bisa mlebu swarga (merga ora bektos).”

Syarah Ilmiyah: Kenging napa Rasulullah ﷺ ngendika “Cilaka/Tiwas”? Amargi nalika tiyang sepuh sampun sepuh sarta ringkih, menika sejatosipun lawang swarga saweg dipun bikak sak wiyar-wiyaripun kagem larenipun. Menawi lare menika malah nyia-nyiaken, mboten nggatosaken, utawi mboten mulyakaken, mangka piyambakipun sampun nilaraken margi swarga lan milih margi neraka.

IV. Watesan Ketaatan dhumateng Tiyang Sepuh

Senajan bektos menika wajib, nanging ketaatan dhumateng makhluk mboten saged nglangkungi ketaatan dhumateng Al-Khaliq (Allah). لَا طَاعَةِ لِمَخْلُوقٍ فِي مَعْصِيَةِ الْخَالِقِ “Ora ana ketaatan marang makhluk ing dalem maksiat marang Allah.” (Shahih, HR. Ahmad).

Menawi tiyang sepuh dhawuh nindakaken syirik utawi maksiat, kita mboten pareng manut. Nanging, Allah ﷻ tetep dhawuh wonten ing Surat Luqmân: 15 supados kita tetep srawung sarta tumindak sae dhumateng piyambakipun kanthi cara ingkang ma’ruf.

Pitakenan ingkang asring tuwuh: “Kados pundi menawi tiyang sepuh nate mboten nggatosaken utawi nindhakaken tumindak zalim dhumateng kula?” Wangsulan: Tetep dipun wajibaken bektos. Tiyang sepuh menika lantaran (sebab) kita wonten ing alam donya. Sanadyan tiyang sepuh menika musyrik pisan, kewajiban bektos mboten nate rontok saking pundhakipun lare.

V. Perkawis Ngengingi Garwa (Istri)

Wonten setunggal masalah: “Kados pundi menawi tiyang sepuh dhawuh mpegat (menceraikan) bojo?” Imam Ahmad nate dipun tangleti perkawis menika, banjur dhawuh: “Aja sira pegat bojomu.” Nalika dipun takeni ngengingi riwayat Umar bin Khaththab ingkang nate dhawuh putranipun mpegat garwanipun, Imam Ahmad mangsuli: “Manawa ramamu wis kaya Umar bin Khaththab (kang takwa lan adil), mangka tindakna.”

Faidah Menukik: Tegesipun, menawi dhawuhipun tiyang sepuh menika namung adhedhasar nepsu, benci tanpa alesan syar’i, utawi namung pabenan remeh, mangka lare mboten wajib manut kagem mpegat garwanipun. Amargi mpegat bojo tanpa alesan menika tumindak ingkang dipun tresnani dening setan. Kita kedah saged nimbang antawisipun hak garwa lan hak tiyang sepuh kanthi wicaksana.

Faidah Utama & Dudutan (Kesimpulan)

  1. Induking Kabegjan: Ridhanipun Allah menika “bayangan” saking ridhanipun rama-ibu. Menawi kita kepengin gesang barokah, dhuwit lancar, lan ati tentrem, mangka dambel-a rama lan ibu rila sarta seneng.
  2. Investasi Swarga: Bektos dhumateng tiyang sepuh menika mboten wonten ruginipun. Menapa ingkang kita nandur dhumateng rama-ibu, menika ingkang badhe kita undhuh saking anak-anak kita benjang.
  3. Tanggung Jawab Akherat: Sedaya tumindak kita dhumateng tiyang sepuh badhe dipun pertanggungjawabaken ing ngarsanipun Allah. Ojo nganti kita kalebet golongan ingkang “Tiwas” amargi nyia-nyiaken rama lan ibu ingkang sampun sepuh.

Mugi-mugi kita sedaya pinaringan kekiyatan sarta taufik kagem tansah mulyakaken rama lan ibu kita, sae nalika taksih gesang menapa dene sampun sumare. Aamiin Ya Rabbal ‘Alamin.

Dipun susun dening: Abu Najieb Pinggir Wiyono, S.Pd., M.Pd