Muhasabah, Syarat Ditampinipun Amal, lan Istiqomah Pasca Ramadhan

15 Maret 2026 10 menit baca Tak Berkategori

Judul: TANGISE PARA SALAF LAN GERINGE AMAL KITA: Gek-Gek Poso Kita Mboten Ditampi?

(Tema: Muhasabah, Syarat Ditampinipun Amal, lan Istiqomah Pasca Ramadhan)

Penyaji: Pinggir Wiyono, S.Pd., M.Pd. (Abu Najieb / Santrilawu)

Target Jamaah: Umum / Masyarakat Awam

Kitab Rujukan Utama: Latha’iful Ma’arif (Ibnu Rajab), Madarijus Salikin (Ibnul Qayyim), Tafsir Al-Qur’an Al-Azhim (Ibnu Katsir).

I. MUKADIMAH & ICE BREAKING (10 Menit)

Assalamu’alaikum Warahmatullahi Wabarakatuh.

(Maos Khutbah Hajah / Mukadimah Bahasa Arab jangkep)

Sapa Aruh & Guyon Maton:

“Bapak-bapak, Ibu-ibu jamaah rahimakumullah…

Mboten krasa nggih, Ramadhan sampun mlebet ing dinten-dinten pungkasan.

Kula badhe tanglet, jujur mawon… Perasaan panjenengan sakniki niku sedhih napa seneng?

Biasane nek wong awam, ibu-ibu niku lak seneng banget.

‘Alhamdulillah… akhire bebas! Iso sarapan awan-awan, iso ngopi esuk!’

Pikirane wis tekan pasar. Sibuk mikir rengginang, mikir nastar sing retak-retak, mikir klambi anyar nggo anake. Bapak-bapak nggih sami, sibuk ngumbah motor nggo riyoyo.

Sik ta, Bu, Pak… Panjenengan niku kok sibuk mikir rengginang kalih klambi anyar.

Cobi panjenengan tingali kahananipun para Ulama Salaf (generasi paling utama) jaman rumiyin nalika Ramadhan meh telas. Apa dheweke kabeh padha antri tuku klambi ning pasar? Mboten!

Para sahabat lan ulama Salaf niku, menawi Ramadhan kantun sedhela, mripate padha aboh (bengkak). Kenapa? Amarga nangis ngguguk rina wengi!

Dheweke kabeh wedi… wedi nemen nek ibadah poso, tarawih, lan sedekahe sewulan muput niki mboten dipun tampi dening Gusti Allah. Lha awake dhewe? Posone kakehan turu, tarawihe golek sing paling cepet, tapi rumangsa wis mesthi mlebu swarga. Niki jenenge Ujub (Gede Rumangsa) sing kebablasen!”

II. FASE 1: KUWATIR AMAL MBOTEN DITAMPI (20 Menit)

(Dalil lan Pemahaman Salaf babagan Qabul / Ditampinipun Amal)

“Para jamaah, cobi kita renungaken. Ingkang paling wigati niku sanes saderma nindakaken amal, nanging kados pundi amal niku saged ditampi (di-qabul). Rungokna pangandikane Sayyidina Ali bin Abi Thalib radhiyallahu ‘anhu niki:”

DALIL 1: Pesen Sayyidina Ali bin Abi Thalib

Ali bin Abi Thalib ngendika:

كُونُوا لِقَبُولِ الْعَمَلِ أَشَدَّ اهْتِمَامًا مِنْكُمْ بِالْعَمَلِ، أَلَمْ تَسْمَعُوا اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ يَقُولُ: إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ

“Sira kabeh kudune luwih nggatekake (kuwatir) kepiye amale ditampi, tinimbang saderma nindakake amal iku dhewe. Apa sira kabeh ora krungu dhawuhe Allah ‘Azza wa Jalla: ‘Satemene Allah iku mung nampi (amal) saka wong-wong kang taqwa.’ (QS. Al-Ma’idah: 27).”

📚 Rujukan: Kitab Latha’iful Ma’arif fima Li Mawasimil ‘Am ninal Wazha’if, karya Al-Hafizh Ibnu Rajab Al-Hanbali. Cetakan: Al-Maktab Al-Islami (Hal. 209).

Faedah Ilmiah (Syarah):

  • Ibnu Rajab njelasaken bilih para Salaf niku, saking wedine amale mboten ditampi, nganti ndonga setengah tahun penuh.

كَانُوا يَدْعُونَ اللَّهَ سِتَّةَ أَشْهُرٍ أَنْ يُبَلِّغَهُمْ شَهْرَ رَمَضَانَ، ثُمَّ يَدْعُونَ اللَّهَ سِتَّةَ أَشْهُرٍ أَنْ يَتَقَبَّلَهُ مِنْهُمْ

“Dheweke kabeh ndonga marang Allah suwene enem wulan sadurunge Ramadhan supaya bisa pethuk Ramadhan. Banjur, sakwise Ramadhan rampung, dheweke kabeh ndonga maneh suwene enem wulan supaya amal ing wulan Ramadhan ditampi.”

“Niku kelase ulama, Pak. Setahun full uripe mung mikir Ramadhan. Lha awake dhewe? Ndonga njaluk ditampi paling mung pas malem takbiran sisan mangan opor.”

III. FASE 2: RASA AJRIH (KHAUF) WONG MUKMIN SEJATI (15 Menit)

(Hadits Aisyah ingkang damel merinding)

“Para jamaah, cobi kita pirsani ayat niki. Ayat niki nate ndadekake Ibunda Aisyah radhiyallahu ‘anha gumun lan tanglet dhateng Kanjeng Nabi.”

DALIL 2: Sifate Wong Mukmin (QS. Al-Mu’minun: 60)

Allah Ta’ala ngandika:

وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَىٰ رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ

“Lan wong-wong kang weweh (nindakake amal sholeh) apa sing wis diwenehake, karo atine krasa wedi (wajilah), amarga dheweke kabeh yakin bakal bali marang Pangerane.”

Syarah Menukik (Tafsir Ibnu Katsir & Hadits Tirmidzi):

  • Imam Ibnu Katsir (Tafsir Jilid 5, Hal. 480) ngutip hadits shahih riwayat Imam At-Tirmidzi. Ibunda Aisyah nate tanglet dhateng Nabi ﷺ: “Duh Rasulullah, apa wong sing ‘atine wedi’ ing ayat iki yaiku wong sing seneng ngombe khamr (mabuk) lan nyolong?”
  • Kanjeng Nabi ﷺ njawab:

لَا يَا ابْنَةَ الصِّدِّيقِ، وَلَكِنَّهُمُ الَّذِينَ يَصُومُونَ وَيُصَلُّونَ وَيَتَصَدَّقُونَ وَهُمْ يَخَافُونَ أَنْ لَا يُقْبَلَ مِنْهُمْ

“Dudu, wahai anake Abu Bakar As-Siddiq! Dheweke iku wong-wong sing sregep poso, sregep shalat, lan sregep sedekah, nanging atine wedi yen amale iku ora ditampi dening Allah.” > 📚 Rujukan: HR. Tirmidzi no. 3175, Ibnu Majah no. 4198. Dishahihake dening Syaikh Al-Albani.

“Cobi dipun raosaken. Sahabat niku shalate khusyuk, posone kenceng, sedekahe mboten itung-itungan. Tapi isih nangis wedi ora ditampi. Lha kita? Mripat isih maksiat, lisan isih seneng ngrasani tangga, nanging atine rumangsa aman saking murkane Allah.”

IV. FASE 3: ANCAMAN MALAIKAT JIBRIL & NABI (15 Menit)

(Ancaman kagem tiyang ingkang Ramadhanipun gagal)

“Bapak Ibu, ampun guyon kalih wulan Ramadhan. Menawi kita mboten temenan, ancamane niku dudu saking Pak RT utawi Polisi, nanging saking Malaikat Jibril langsung, lan diamini dening Kanjeng Nabi Muhammad ﷺ!”

DALIL 3: Doa Malaikat Jibril

Saking Abu Hurairah radhiyallahu ‘anhu, Nabi ﷺ nate minggah mimbar lajeng ngucap: “Aamiin, Aamiin, Aamiin.” Sahabat padha bingung lajeng tanglet. Nabi ﷺ mangsuli:

إِنَّ جِبْرِيلَ أَتَانِي فَقَالَ: مَنْ أَدْرَكَ شَهْرَ رَمَضَانَ فَلَمْ يُغْفَرْ لَهُ فَدَخَلَ النَّارَ فَأَبْعَدَهُ اللَّهُ، قُلْ: آمِينَ. فَقُلْتُ: آمِينَ

“Satemene Malaikat Jibril teka marang aku banjur ndonga: ‘Celaka (binasa/adoh saka rahmat) wong sing nemoni wulan Ramadhan, nanging dosane ora dingapura, nganti dheweke mati banjur mlebu neraka. Muga-muga Allah ngadohake dheweke. Ucapna Aamiin!’ Mula aku (Nabi) ngucap: Aamiin.”

📚 Rujukan: HR. Ibnu Hibban no. 907, Al-Bukhari ing Al-Adab Al-Mufrad no. 644. Dishahihake dening Syaikh Al-Albani.

Faedah Ilmiah:

“Cobi panjenengan bayangaken. Sing ndonga niku Malaikat Jibril (pemimpin malaikat), sing ngamini niku Nabi Muhammad (pemimpin para nabi). Apa mungkin doa niki mboten diijabah dening Allah? Mesthi diijabah! Mula, wong sing metu saka wulan Ramadhan nanging lathine isih seneng ghibah, atine isih sombong, lan mripate isih maksiat, dheweke keno ancaman doa celaka niki.”

V. FASE 4: TANDHA AMAL DITAMPI & ISTIQOMAH (15 Menit)

(Kaidah Ulama Salaf babagan Syawal lan sateruse)

“Sakniki pitakenanipun: Pripun carane ngerti poso kita niki lulus napa remidi? Imam Ibnul Qayyim lan Hasan Al-Bashri paring rumus ingkang cetha.”

Faedah Ibnul Qayyim (Tandha Amal Ditampi):

Imam Ibnul Qayyim Al-Jauziyah rahimahullah ngendika:

“Tandha menawi amal panjenengan ditampi dening Allah inggih menika: Panjenengan rumaos bilih amal menika taksih sekedhik, akeh kurange, lan panjenengan isih ngrasa asor ing ngarsane Allah.”

📚 Rujukan: Madarijus Salikin, Jilid 2, Hal. 439. Cetakan: Darul Kitab Al-Arabi.

“Yen tanggal 30 Ramadhan panjenengan rumaos: ‘Wah, aku wis hebat, khatam Qur’an 3 kali.’ Niku saged ugi dadi tandha amale ditolak amarga Ujub. Nanging yen panjenengan nangis, ‘Duh Gusti, posoku akeh bolonge, napa Panjenengan purun nampi?’ Nah… rasa asor niki sing ndadekake Allah ridha.”

Faedah Hasan Al-Bashri (Babagan Istiqomah):

Hasan Al-Bashri rahimahullah ngendika:

إِنَّ مِنْ ثَوَابِ الْحَسَنَةِ الْحَسَنَةُ بَعْدَهَا

“Satemene ganjaran saka amal kebecikan iku yaiku nindakake kebecikan maneh sakwise iku.”

“Tandha poso panjenengan mabrur niku didelok pas wulan Syawal.

Para ulama Salaf pesen: “Kun Rabbaniyyan wa la takun Ramadhaniyyan” (Dadilah hamba Allah, aja dadi hamba wulan Ramadhan).

Yen bar Idul Fitri langsung prei total saka shalat jamaah, jamaah subuh dadi maju shafe (mergo karek 1 shaf), Qur’ane dilebokake lemari maneh, sarunge dilumpit rapi… niku tandha Ramadhane GAGAL TOTAL.”

VI. PENUTUP & MUHASABAH (10 Menit)

“Para Bapak, Para Ibu…

1. Nata Niat (Ikhlas): Poso Namung Kagem Allah

Dalil Al-Qur’an:
Allah Subhanahu wa Ta’ala paring dhawuh:

وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ
“Lan ora padha didhawuhi kejaba supaya nyembah Allah kanthi ngikhlasken agami (ibadah) namung kagem Panjenenganipun…” (QS. Al-Bayyinah: 5)

  • Tafsir Ulama Salaf: Imam Ibnu Katsir rahimahullah wonten ing tafsiripun njlentrehaken, “Tegesipun, supaya padha nyawijekaken ibadah namung kagem Allah semata, tanpa nyekutokaken kanthi pados pangalembana (pujian) saking manungsa.”

Dalil Sunnah (Hadits):
Mligi kagem ibadah shiyam (poso), Rasulullah ﷺ ngriwayataken Hadits Qudsi saking Allah ﷻ:

كُلُّ عَمَلِ ابْنِ آدَمَ لَهُ إِلَّا الصِّيَامَ، فَإِنَّهُ لِي وَأَنَا أَجْزِي بِهِ
“Saben amal anake Adam iku kagem dheweke dhewe, kejaba poso. Satemene poso iku kagem Ingsun (Allah), lan Ingsun dhewe kang bakal paring ganjaran.” (Muttafaq ‘Alaih – HR. Bukhari no. 1904 & Muslim no. 1151).

  • Syarah Ilmiah: Al-Hafizh Ibnu Hajar Al-Asqalani wonten ing Fathul Bari ngutip pangandikanipun Imam Al-Qurthubi: “Kenging menapa poso dipun khususaken kagem Allah? Amargi poso menika ibadah rahasia ingkang mboten saged dipun pameraken (riya’) kados shalat utawi sedekah. Namung Allah lan piyambakipun ingkang mangertos bilih piyambakipun saestu poso napa mboten.”

2. Nata Sikap (Tawadhu’): Ampun Rumaos Paling Suci

Dalil Al-Qur’an:
Allah Ta’ala paring pepeling keras:

فَلَا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَى
“Mula aja sira nganggep awakira dhewe suci. Panjenenganipun (Allah) luwih pirsa sapa wong kang taqwa.” (QS. An-Najm: 32).

  • Tafsir Ulama Salaf: Imam Ath-Thabari rahimahullah nafsiraken: “Aja sira memuji awakira dhewe kanthi amal shalih lan ngaku-ngaku resik saka dosa. Amarga Allah sing paling ngerti sapa sing tenanan wedi marang Panjenenganipun.” Dalil Sunnah (Hadits):
    Rasulullah ﷺ paring sabda:

وَمَا تَوَاضَعَ أَحَدٌ لِلَّهِ إِلَّا رَفَعَهُ اللَّهُ
“Lan ora ana wong kang andhap asor (tawadhu’) keranten Allah, kejaba Allah bakal ngangkat drajate.” (HR. Muslim no. 2588).

  • Syarah Ilmiah: Syaikhul Islam Ibnu Taimiyah nate ngendika bilih tiyang ingkang kathah ngibadahipun asring kenging lara Ujub (gumun kaliyan awakipun piyambak). Ujub menika nyekutokaken Allah kaliyan dhiri pribadi, rumaos saged tarawih sewengi muput amargi pintere lan kuate, lali bilih niku sedaya naming taufik (pitulungan) saking Allah. Obatipun namung setunggal: Tawadhu’ (ngrumaosi bilih awake niki dudu sapa-sapa).

3. Nata Lisan: Kunci Cangkem saking Ghibah lan Al-Mann

Dalil Al-Qur’an (Babagan Sedekah):

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُم بِالْمَنِّ وَالْأَذَىٰ
“He wong-wong kang iman! Aja sira ngrusak sedekahmu kanthi nyebut-nyebut (ngungkit) lan nglarani ati (sing nampa)…” (QS. Al-Baqarah: 264).

  • Tafsir Ulama Salaf: Syaikh Abdurrahman As-Sa’di rahimahullah njelasaken bilih Al-Mann (ngungkit-ungkit paringan) menika ngobong ganjaran sedekah kados dene geni ngobong kayu garing. Sedekah takjil ingkang sae dados muspro amargi lisanipun nyakiti jamaah sanesipun.

Dalil Sunnah (Babagan Ghibah nalika Poso):
Rasulullah ﷺ paring dhawuh tegas:

مَنْ لَمْ يَدَعْ قَوْلَ الزُّورِ وَالْعَمَلَ بِهِ فَلَيْسَ لِلَّهِ حَاجَةٌ فِي أَنْ يَدَعَ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ
“Sapa wonge kang ora ninggalake omongan dusta (ghibah, fitnah, maksiat lisan) lan malah nglakoni, mula Allah ora butuh marang anggone dheweke ninggalake panganan lan unjukane (posone).” (HR. Bukhari no. 1903).

  • Syarah Ilmiah: Imam Al-Baidhawi njelasaken hadits menika, “Tujuan utama poso iku dudu namung ngeluh luwe lan ngelak, nanging nundukake hawa nepsu. Menawi lisanipun taksih maksiat (ngrasani/ghibah), ateges posonipun gagal total, Allah mboten nampi poso kados mekaten.”

4. Nata Batin (Muraqabah): Wedi dhateng Allah Senajan ing Kasepen

Dalil Al-Qur’an:

إِنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ
“Satemene wong-wong kang ajrih marang Pangerane nalika ora katon (sepi), dheweke bakal pikantuk pangapura lan ganjaran kang gedhe.” (QS. Al-Mulk: 12).

  • Tafsir Ulama Salaf: Imam Ibnu Katsir nerangaken, bilih tiyang ingkang Muraqabah menika tiyang ingkang nahan piyambakipun saking maksiat senajan namung piyambakan, mboten wonten tiyang sanes ingkang ningali, amargi piyambakipun yakin Allah Maha Mirsani.

Dalil Sunnah (Hadits bab Ihsan):
Nalika Malaikat Jibril tanglet babagan Ihsan, Nabi ﷺ mangsuli:

أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ
“Sira nyembah Allah kaya-kaya sira ningali Panjenenganipun. Menawa sira ora bisa ningali Panjenenganipun, mula (yakinlah) Panjenenganipun mirsani sira.” (Muttafaq ‘Alaih – HR. Bukhari no. 50 & Muslim no. 8).

  • Syarah Ilmiah: Imam Ibnu Rajab Al-Hanbali ngendika wonten Jami’ul Ulum wal Hikam, bilih Muraqabah menika pondasi kesucian ati. Poso menika ibadah Muraqabah ingkang paling agung. Tiyang saged kemawon ngombe toya wonten jedhing nalika wudhu, nanging piyambakipun mboten purun, amargi yakin Allah mirsani. Semanten ugi kedahipun nalika piyambakan nyepeng HP/gadget, ampun ngantos mbikak maksiat amargi lali bilih Allah ngawasi mripatipun.

Sakedhap malih, tamu ingkang agung niki badhe wangsul. Wulan ingkang saben dalu wonten pembebasan saking api neraka niki badhe pamit.

Lan kita mboten mangertos… Gek-gek iki Ramadhan SING PALING AKHIR kagem kita.

Gek-gek tahun ngarep, dudu kita sing lungguh teng majelis niki, tapi jenazah kita sing dishalatke teng masjid niki.

Elinga carios kula ing pengaosan saderengipun.

Ing njero kuburan niku peteng dhedhet. Mung Amal Sholeh sing bakal dadi ‘Lentera’.

Yen Ramadhan niki kita mboten saged ndadekake poso lan Al-Qur’an minangka Lentera kita, lajeng badhe ngagem napa kita madhangi kuburan mangke?

Sadurunge wektune entek… sadurunge takbir Idul Fitri kumandang…

Telesana sajadah panjenengan ing sepertiga wengi.

Nyuwun ampun:

‘Duh Gusti, ampun Panjenengan tutup Ramadhan niki kajaba Panjenengan sampun ngapura sedaya dosa-dosa kula…’

‘Duh Gusti, senajan amalan poso kula niki awon, mboten pantes disajekake kagem Panjenengan, kula nyuwun kanthi sifat Ar-Rahman Panjenengan, tampia amal poso kula…’

Khutbah Idul Fitri Umar bin Abdul Aziz rahimahullah sing paling nrenyuhake yaiku:

“Sira kabeh wis poso suwene 30 dina, lan shalat tarawih 30 bengi. Nanging saiki sira kabeh metu karo nangis, amarga sira ora ngerti apa amale sira ditampi apa ora.”

Mangga kita pungkasi pengaosan menika kanthi doa, mugi-mugi Allah netepaken iman kita, nampi amal kita, lan ngapura dosa-dosa kita sedaya.

(Maos Doa Penutup Majelis / Doa Sapu Jagad)

Rabbana atina fiddunya hasanah wa fil akhirati hasanah wa qina ‘adzabannar.

Subhanakallahumma wa bihamdika asyhadu alla ilaha illa anta astaghfiruka wa atubu ilaik.

Wassalamu’alaikum Warahmatullahi Wabarakatuh.