MUTIARA ING NJERO ENDHUT

9 April 2026 • 6 menit baca • Tak Berkategori

MAKALAH KAJIAN ISLAM

“MUTIARA ING NJERO ENDHUT: Hakikat Andhap Asor Sing Sejati” Dening: Pinggir Wiyono, S.Pd., M.Pd. (Abu Najieb / Santri Lawu)

I. MUKADIMAH: “BAN GEMBOS” LAN “WONG SUGIH”

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ إِنَّ الْحَمْدَ لِلَّهِ نَحْمَدُهُ وَنَسْتَعِينُهُ وَنَسْتَغْفِرُهُ، وَنَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ شُرُورِ أَنْفُسِنَا وَمِنْ سَيِّئَاتِ أَعْمَالِنَا… أَمَّا بَعْدُ

Bapak-bapak, Ibu-ibu jamaah rahimakumullah… Pripun kahananipun manah panjenengan dinten niki? Mugi-mugi Allah tansah ngresikaken ati kita saking sifat gumunggung sarta sombong.

Bapak-Ibu, umpami wonten tiyang sugih numpak mobil mewah rega milyaran. Pas mandheg teng lampu merah, wonten lare alit pengamen (utawi tukang rongsok) ngethok kaca mobile lajeng matur: “Nyuwun pangapunten Pak, niku ban mobil panjenengan ingkang wingking gembos.” Kinten-kinten, menawi tiyang sugih niku gadhah sifat sombong, pripun jawabe? Mesthi piyambakipun muring-muring: “Kowe ki bocah cilik, gembel, ngerti apa babagan mobil mewah? Minggato!” Akhiripun, mobil niku dipun gas banter, ban-e njeblug, lan mobile nabrak wit. Nanging menawi tiyang sugih niku Tawadhu’ (andhap asor), piyambakipun badhe mbikak kaca, mesem, ngucapake matur nuwun, lajeng mandheg kagem ngganti ban. Piyambakipun slamet.

Niki lho Bapak-Ibu, gambaran tiyang ingkang nampi “Kebenaran” senajan ingkang ngandhani niku asor drajate ing ngarsane manungsa. Asring sanget kita salah paham. Kita nginten bilih tiyang sing “andhap asor” niku namung tiyang sing mlakune nundhuk, omonge lirih, utawi klambine suwek-suwek. Padahal mboten mekaten! Dinten menika kita badhe mbedhah setunggal dhawuh saking Ulama Salaf ageng, Al-Fudhail bin ‘Iyadh rahimahullah, babagan napa ta hakikatipun Andhap Asor (Tawadhu’) niku.

II. INTI MATERI: BEDHAH DAWUH AL-FUDHAIL BIN ‘IYADH

Wonten ing kitab Madārijus Sālikīn anggitanipun Imam Ibnul Qayyim Al-Jauziyyah (Kaca 314), dipun sebataken bilih Al-Fudhail bin ‘Iyadh rahimahullah nate dipun tangleti babagan makna Tawadhu’. Panjenenganipun lajeng paring wangsulan ingkang ringkes nanging jero sanget:

يَخْضَعُ لِلْحَقِّ، وَيَنْقَادُ لَهُ. وَيَقْبَلُهُ مِمَّنْ قَالَهُ

Artosipun: “Andhap asor inggih puniko mituhu (tundhuk) dhumateng kasaenan/kabeneran (Al-Haq), sendiko dawuh dhumateng piyambakipun sarto nampi kasaenan kasebat saking sinten kemawon ingkang ngendikakaken.”

Mangga kita udari tigang (3) rukun Tawadhu’ saking dawuh menika:

Kagem nyengkuyung (memperkuat) dhawuhipun Al-Fudhail bin ‘Iyadh wau, mangga kita pirsani landasan utaminipun saking Al-Qur’an sarta Sunnah Kanjeng Nabi ﷺ:

1. Dalil Al-Qur’an: Ciri Utami “Ibadurrahman” (Hamba Pilihan)

Gusti Allah ﷻ paring dhawuh wonten ing Surat Al-Furqan Ayat 63:

وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا

Artosipun: “Lan hamba-hambane Dzat Kang Maha Welas Asih (Ibadurrahman) iku wong-wong sing mlaku ing sadhuwure bumi kanthi andhap asor (haunan), lan menawi wong-wong bodho nyapa dheweke (kanthi tembung sing ala), dheweke mbalesi kanthi tembung sing nylametake (salam).”

  • Tafsir lan Pamahaman Salaf: Wonten ing kitab Tafsir Al-Qur’an Al-‘Azhim, Al-Imam Ibnu Katsir rahimahullah nalika nafsiraken tembung ‘Haunan’ (هَوْنًا) ngutip pamanggihipun para ulama Salaf kados ta Muhammad bin Sirin lan Hasan Al-Basri. Panjenenganipun njlentrehaken bilih Haunan menika tegesipun mlampah mawi katenangan sarta wibawa (sakinah wa waqar), mboten gumunggung (sombong), lan mboten ndangak-ndangakake dhadha. Tiyang ingkang andhap asor niku menawi dipun ece utawi dipun poyoki dening tiyang bodho, piyambakipun mboten mbales nesu, nanging mbales mawi lisan ingkang sae. Niki bukti bilih atine leres-leres tundhuk dhumateng Allah, mboten nuruti emosi lan gengsi.

2. Dalil Sunnah 1: Definisi Sombong (Lawan saking Tawadhu’)

Kanjeng Nabi Muhammad ﷺ sampun paring definisi ingkang cetha wela-wela babagan napa ta ingkang dipun sebat sombong niku. Wonten ing Hadits Shahih, saking Sahabat Abdullah bin Mas’ud radhiyallahu ‘anhu:

الْكِبْرُ بَطَرُ الْحَقِّ، وَغَمْطُ النَّاسِ

Artosipun: “Sombong iku nolak kabeneran lan ngremehake manungsa.” (HR. Muslim No. 91, wonten ing Kitab Al-Iman).

  • Syarah (Penjelasan) Ulama:Al-Imam An-Nawawirahimahullah wonten ing kitab Syarah Shahih Muslim njlentrehaken hadits menika.
    • Batharul Haq (بَطَرُ الْحَقِّ) tegesipun nolak utawi mbantah kabeneran amargi rumaos dhirine langkung pinter, langkung tuwa, utawi langkung sugih.
    • Ghamthun Naas (وَغَمْطُ النَّاسِ) tegesipun mandheng asor (merendahkan) tiyang sanes. Syarah saking Kanjeng Nabi niki persis kados pangandikanipun Al-Fudhail bin ‘Iyadh ing nginggil. Tiyang ingkang andhap asor mesthi badhe gampil nampi Al-Haq (kabeneran) senajan ingkang ngaturaken kabeneran niku namung andhahane (bawahanipun) utawi tiyang miskin.

3. Dalil Sunnah 2: Ganjaranipun Tiyang Tawadhu’ (Drajate Diangkat)

Napa ganjaranipun tiyang ingkang wani ngedhunake gengsi lan andhap asor? Kanjeng Nabi ﷺ paring jaminan wonten ing Hadits Shahih saking Sahabat Abu Hurairah radhiyallahu ‘anhu:

وَمَا تَوَاضَعَ أَحَدٌ لِلَّهِ إِلَّا رَفَعَهُ اللَّهُ

Artosipun: “Lan ora ana sawijining wong sing andhap asor (tawadhu’) krana Allah, kajaba Allah mesthi bakal ngangkat drajate.” (HR. Muslim No. 2588, wonten ing Kitab Al-Birr was-Shilah wal-Adab).

  • Syarah (Penjelasan) Ulama:Al-Qadhi ‘Iyadhrahimahullah nerangaken makna “diangkat drajate” dening Allah menika ngewrat kalih perkawis:
    1. Ing Alam Donya: Gusti Allah badhe nancepaken rasa hormat lan segan ing salebeting manahipun manungsa dhumateng tiyang kasebut. Tiyang ingkang andhap asor niku mboten badhe asor drajate, malah badhe dipun tresnani lan dipun ajeni dening masarakat.
    2. Ing Akhirat: Gusti Allah badhe paring panggenan ingkang luhur lan mulya ing swarga, amargi piyambakipun saged ngalahake hawa nepsu sarta kesombongan nalika gesang ing donya.

4. Mituhu (Tundhuk) Dhumateng Kabeneran / Al-Haq

Tawadhu’ niku urusane ati kalih Gusti Allah, sanes urusan akting (gaya-gayaan) ing ngarepe manungsa. Tiyang ingkang leres-leres andhap asor inggih menika tiyang ingkang nalika dibacakake ayat Al-Qur’an utawi Hadits Nabi, atine langsung mak-nyess, pasrah, lan nampi. Mboten kakehan alesan, mboten mbantah ngginakaken akal utawi tradisi adat. “Wah, nek nuruti hukum waris Islam mengko ora adil, wis nganggo hukum adat wae.” Niki namine Sombong dhateng syariat! Kanjeng Nabi ﷺ negesaken bilih sombong niku wonten kalih rukunipun: بَطَرُ الْحَقِّ وَغَمْطُ النَّاسِ (Bathar al-Haq / nolak kabeneran, lan Ghamth an-Naas / ngremehake manungsa).

5. Sendika Dhawuh (Manut/Inqiyad)

Sakwise nampi, langkah kaping kalih inggih menika Yanqoodu Lahu (tundhuk lan dipun lampahi). Wonten tiyang ingkang mangertos bilih ngunjuk khamr (mabuk) niku haram, bilih boten shalat niku dosa ageng. Atine ngakeni bilih niku leres (Al-Haq). Nanging amargi hawa nepsune langkung ageng, piyambakipun mboten purun “sendika dhawuh”. Tiyang niki dereng saged dipun sebat andhap asor, amargi tasih mikul keangkuhan hawa nepsu. Tiyang andhap asor niku menawi disalahake dening agami, lajeng ngucap: “Inggih, kulo lepat, kulo nderek syariat kemawon.”

6. Nampi Saking Sinten Kemawon

Niki ujian ingkang paling abot. Al-Fudhail ngendika: “Nampi kasaenan kasebat saking sinten kemawon ingkang ngendikakaken.” (Yaqbaluhu mimman qoolahu). Bapak-Ibu, nampi nasehat saking Kyai, Ustadz, utawi Pejabat niku gampil. Nanging, napa panjenengan (minangka Bapak) purun nampi nasehat saking bojone piyambak utawi saking anake?

Umpami Bapak nembe emosi, lajeng bojone (istri) ngelingake: “Pak, istighfar, mboten sae muring-muring terus.” Menawi bapak niku sombong, mesthi jawabe: “Kowe ki wong wadon ngerti apa? Aku iki imam, kowe sing kudu manut!” Nanging menawi bapak niku tawadhu’, senajan ingkang ngelingake niku andhahane utawi bojone, piyambakipun badhe nampi, “Astaghfirullah, iya Bune, aku njaluk ngapura.”

Mutiara niku senajan dawah teng njero endhut (lumpur), tetep dados mutiara. Kabeneran niku senajan diucapake dening bocah cilik utawi tiyang miskin, tetep dados kabeneran ingkang kedah dipun tampi.

III. KESIMPULAN (DUDUTAN) LAN PANUTUP

Jamaah rahimakumullah, Saking pitedah emas Al-Fudhail bin ‘Iyadh menika, mangga kita saring kahanan ati kita padintenan:

  1. Andhap Asor Dudu Lemah: Tawadhu’ niku sanes tiyang ingkang gampil diidak-idak utawi plin-plan. Tawadhu’ niku wani asor (ngedhunake gengsi) namung kagem mbelani Al-Haq (Kebenaran).
  2. Ojo Deleng Sapa Sing Ngomong: Mirengaken nasehat niku kados dene nampi toya pethak. Ojo deleng gelase elek napa apik, nanging deleng banyune resik napa mboten. Menawi pituture leres cocok kalih Al-Qur’an lan Sunnah, tampanana senajan saking lare alit.
  3. Obat Sombong: Obat sombong ingkang paling mujarab inggih menika asring kumpul kalih tiyang miskin, purun njaluk ngapura menawi lepat, sarta asring dzikir ngelingi asale manungsa ingkang namung saking toya mani ingkang asor.

Donga Panutup: Ya Allah, Paduka sucikaken manah kawula saking wiji-wiji kesombongan, senajan namung sak dlamakaning wiji sawi. Ya Allah, paringana kawula manah ingkang gampil nampi pitedah, gampil tundhuk dhumateng syariat Paduka, sarta gampil nampi nasehat saking sinten kemawon ingkang ngendikakaken kasaenan. Dadosaken kawula minangka hamba-hamba Paduka ingkang andhap asor ing donya, saengga Paduka angkat darajat kawula ing akhirat.

اللَّهُمَّ أَحْيِنِي مِسْكِينًا، وَأَمِتْنِي مِسْكِينًا، وَاحْشُرْنِي فِي زُمْرَةِ الْمَسَاكِينِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ وَسَلَّمَ. وَالسَّلاَمُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ

Sragen, 9 April 2026

Santrilawu (Abu Najieb)