Nata Manah Saderengipun Lumampah
BAB 1: NIAT INGSUN (INNAMA AL-A’MALU BIN NIYYAT)
SUB-BAB 1.1: SEJATOSIPUN NIAT (HAKIKAT NIAT)
Para sedherek kaum Muslimin ingkang dipun mulyakaken Allah ﷻ,
Wonten ing khazanah kabudayan Jawi, kita asring mireng unen-unen “Niat Ingsun”. Tembung menika sanes sekadar mantra utawi kembang lambe, nanging minangka wiwitan saking sadaya laku. Sejatosipun, gesang menika kadosdene raga, dene niat menika minangka nyawanipun. Tanpa niat ingkang leres, amal ibadah kita namung dados jasad ingkang kaku, tanpa isi, lan boten gadhah aji wonten ngarsanipun Gusti Allah.
Perkawis niat menika prekawis ingkang paling fundamental. Kanjeng Nabi Muhammad ﷺ, minangka panutan kita sedaya, sampun paring dhawuh wonten ing hadis ingkang mashur, ingkang dados muara saking sadaya hukum Islam:
إِنَّمَا الأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ، وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى
“Saktemene saben-saben amal kuwi gumantung marang niate, lan saktemene saben uwong bakal entuk apa sing diniatake.” [1]
Saking hadis menika, para ulama Salafus Shalih nyimpulaken bilih niat menika magnet takdir. Menawi kita nindakaken shalat, siyam, utawi sedhekah, nanging niatipun sanes keranten Gusti Allah ﷻ, pramila amal menika badhe sirna kados bledug ingkang katiyup angin. Gusti Allah ﷻ namung nampi amal ingkang murni kagem Panjenenganipun, kados ingkang kasebat ing Al-Qur’an Surat Al-Bayyinah ayat 5:
وَمَآ أُمِرُوٓاْ إِلَّا لِيَعْبُدُواْ ٱللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ حُنَفَآءَ
“Kamangka wong-wong mau ora didhawuhi kejaba supaya padha nyembah marang Gusti Allah kanthi murniake ketaatan marang Panjenengane ing sajroning agama kang lurus…” [2]
Kejawi menika, kita kedah mangertosi bilih niat menika papanipun wonten ing telengipun manah (sanubari), sanes wonten ing lathi. Gusti Allah ﷻ, Dzat Ingkang Maha Priksa, boten bakal kapilut dening bagusipun rupa utawi kathahipun bandha kita. Panjenenganipun namung mriksani punapa ingkang wonten ing lebeting manah lan punapa ingkang kita lampahi. Kanjeng Nabi ﷺ ngemutaken kita:
إِنَّ اللهَ لَا يَنْظُرُ إِلَى صُوَرِكُمْ وَأَمْوَالِكُمْ، وَلَكِنْ يَنْظُرُ إِلَى قُلُوبِكُمْ وَأَعْمَالِكُمْ
“Saktemene Gusti Allah ora ndelok marang rupa lan bandhanira, nanging Panjenengane ndelok marang ati lan amal-amalnira.”[3]
Pramila, saderengipun kita jumangkah, sumangga kita “tata ati” rumiyin. Ampun ngantos kita sibuk mbagusake casing (lair), nanging nglalekake isi (batin). Kajujuran manah utawi shidqun niyyah menika kunci supados amal kita dados wutuh lan berkah.
SUB-BAB 1.2: HIJRAH MANAH (TRANSFORMASI TUJUAN)
Sedherek ingkang kinasih,
Donya menika, miturut para sepuh, namung papan “Mampir Ngombe”. Sekedhap sanget. Pramila, rugi sanget menawi kita ngginakaken wekdal ingkang winates menika namung kagem ngoyak bayang-bayang donya. Konsep Hijrah Manah inggih menika mindahaken kiblat gesang, saking ingkang tadinipun namung pados kadonyan (bandha, pangkat, wanita), dados pados ridhanipun Gusti Allah ﷻ.
Kanjeng Nabi ﷺ paring pepeling ingkang cetha sanget wonten ing kelanjutan hadis niat. Panjenenganipun ngendika bilih sinten ingkang hijrah kagem Allah lan Rasul, piyambakipun pikantuk kamulyan. Nanging, sinten ingkang hijrah namung kagem kepentingan materi, piyambakipun badhe kuciwa:
فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى دُنْيَا يُصِيبُهَا، أَوْ إِلَى امْرَأَةٍ يَنْكِحُهَا، فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ
“…Sapa wonge kang hijrahe amarga donya kang bakal digayuh, utawa amarga wanita kang bakal dinikahi, mula hijrahe iku marang apa kang dituju (ora entuk ganjaran akhirat).” [4]
Tiyang ingkang cerdas (Al-Kayyis) miturut Kanjeng Nabi, inggih menika tiyang ingkang saged nundukaken hawa nafsu lan beramal kagem sak bibare pejah. Gesang menika pilihan. Kita saged milih dados “abdi donya” ingkang mesthi bakal kesel lan kuciwa, utawi dados “abdi Allah” ingkang mesthi mulya. Menawi kita wani ninggalaken satunggaling prekawis keranten Allah, Allah janji badhe nggantos kanthi ingkang langkung sae.
إِنَّكَ لَنْ تَدَعَ شَيْئًا لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ إِلَّا بَدَّلَكَ اللَّهُ بِهِ مَا هُوَ خَيْرٌ لَكَ مِنْهُ
“Saktemene ora pisan-pisan sira ninggalake sawijining perkara amarga Gusti Allah ‘Azza wa Jalla, kejaba Gusti Allah bakal ngganti kagem sira kanthi sing luwih apik tinimbang kuwi.”[5]
Menika janji ingkang boten nate cidra. Hijrah manah menika boten ateges kita kedah ninggalaken pedamelan utawi gesang ing alas (uzlah). Islam ngajaraken supados kita tetep makarya, dados pedagang, petani, utawi pejabat. Nanging, sedaya menika namung “sarana” ibadah, sanes “tujuan”. Tangan nyepeng pacul, nanging ati dzikir dhumateng Allah. Badan wonten ing pasar, nanging manah kangen dhumateng masjid. Inggih menika ingkang dipun wastani Zuhud ingkang sejati.
SUB-BAB 1.3: IKHLAS TANPA PAMRIH (KEMURNIAN ATI)
Para sedherek,
Ikhlas menika ibarat “susu murni” ingkang medal saking antawisipun kotoran lan getih, nanging tetep pethak lan resik. Mekaten ugi amal kita. Ikhlas tegesipun mbersihaken niat saking sedaya campuran kajawi namung kagem Gusti Allah ﷻ. Menawi kita shalat, nanging wonten “krenteg” supados dipun puji mertua; menawi kita sedhekah, nanging ngarep-arep dipun waos namanipun ing mimbar, menika ateges susu kala wau sampun kecampuran kotoran.
Gusti Allah ﷻ, Dzat Ingkang Maha Suci, boten kersa nampi amal kejaba ingkang murni kagem Panjenenganipun. Wonten ing Hadis Qudsi, Allah dhawuh:
أَنَا أَغْنَى الشُّرَكَاءِ عَنِ الشِّرْكِ، مَنْ عَمِلَ عَمَلًا أَشْرَكَ فِيهِ مَعِي غَيْرِي، تَرَكْتُهُ وَشِرْكَهُ
“Ingsun (Allah) Dzat kang paling ora butuh marang sekutu. Sapa wonge kang nindakake sawijining amal, kang ing jerone dheweke nyekuthokake Ingsun karo liyane, Ingsun bakal ninggalake dheweke lan sekutune iku.”[6]
Ati-ati, dhuh sedulur. Wonten penyakit ati ingkang langkung lembut tinimbang lampahipun semut ireng ing sela-selaning watu ireng ing wayah dalu ingkang peteng dhedhet. Menika ingkang dipun wastani Riya’. Riya’ menika pepinginan supados amal ibadahipun dipun tingali tiyang sanes. Kanjeng Nabi Muhammad ﷺ paring pepeling bilih Riya’ menika kalebet Syirik Khafi (Syirik ingkang Samar).
إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمْ الشِّرْكُ الْأَصْغَرُ … قَالَ الرِّيَاءُ
“Saktemene sing paling Ingsun kuwatirake marang sira kabeh yaiku syirik cilik… Panjenengane mangsuli: ‘Riya’.”[7]
Sanadyan shalatipun khusyuk ngantos nangis, menawi tujuwanipun supados dipun wastani “tiyang shaleh”, pramila tangisan menika muspra, malah dados dosa. Semanten ugi kaliyan Sum’ah (pingen dipun mirengaken/kondhang). Kanjeng Nabi ﷺ ngancam kanthi keras: sinten ingkang pados popularitas ing donya kanthi ngginakaken agami, Gusti Allah ﷻ badhe mbikak aibipun ing dinten Kiamat wonten ing ngarsanipun sedaya makhluk.
مَنْ سَمَّعَ سَمَّعَ اللَّهُ بِهِ، وَمَنْ يُرَاءِي يُرَاءِي اللَّهُ بِهِ
“Sapa wonge kang memperdengarkan (amale supaya dipuji), mangka Gusti Allah bakal memperdengarkan (aib-e wong iku ing dina Kiamat), lan sapa wonge kang pamer (riya’), mangka Gusti Allah bakal pamerake (aib-e).”[8]
Pramila, sumangga kita tansah mujahadah (perang nglawan hawa nafsu). Para ulama Salafus Shalih ingkang sampun misuwur kashalehanipun kemawon rumaos awrat anggenipun njagi niat. Imam Sufyan Ats-Tsauri nate ngendika, “Ora ana sawijining perkara kang dak tambani (dak dandani) sing luwih abot kanggoku tinimbang niatku; amarga niat iku tansah molah-malih marang aku.” [9]
[1] Diriwayataken dening Al-Bukhari ing Sahih Al-Bukhari, Kitab Bad’il Wahyi, Hadis No. 1; lan Muslim ing Sahih Muslim, Kitab Al-Imarah, Hadis No. 1907.
[2] Ibnu Katsir, Tafsir Al-Qur’an Al-‘Azhim, Jilid 8 (Beirut: Darul Kutub Al-Ilmiyyah, 1998), hlm. 451.
[3] Diriwayataken dening Muslim ing Sahih Muslim, Kitab Al-Birr wash Shilah, Hadis No. 2564
[4] Ibnu Hajar Al-Asqalani, Fathul Bari bi Syarh Sahih Al-Bukhari, Jilid 1 (Kairo: Dar Ar-Rayyan, 1986), hlm. 15.
[5] Diriwayataken dening Ahmad ing Al-Musnad, Jilid 36 (Beirut: Muassasah Ar-Risalah, 2001), hlm. 407. Sanadipun Shahih.
[6] Diriwayataken dening Muslim ing Sahih Muslim, Kitab Az-Zuhd wa Ar-Raqaiq, Hadis No. 2985.
[7] Diriwayataken dening Ahmad ing Al-Musnad, Jilid 39, hlm. 39. Hadis Shahih lighairihi.
[8]Diriwayataken dening Al-Bukhari ing Sahih Al-Bukhari, Kitab Ar-Riqaq, Hadis No. 6499; lan Muslim ing Sahih Muslim, Hadis No. 2986.
[9] Ibnu Rajab Al-Hanbali, Jami’ul ‘Ulum wal Hikam, Jilid 1 (Beirut: Muassasah Ar-Risalah, 2001), hlm. 70.