“Noto ilat ben ra kualat, noto polah ben ra salah”
Njagi Lisan, Noto Amal
Semboyan: “Noto ilat ben ra kualat, noto polah ben ra salah”
I. MUQADDIMAH
Bismillahirrahmannirrahim.
Assalamualaikum Warahmatullahi Wabarakatuh.
Innalhamdalillah nahmaduhu wa nasta’inuhu wa nastaghfiruh, wa na’udzubillahi min syuruuri anfusinaa wa min sayyiaati a’maalinaa.
Asyhadu alla ilaha illallah wahdahu la syarikalah, wa asyhadu anna Muhammadan ‘abduhu wa rasuluh.
Para Bapak, Ibu, lan Sedherek Jamaah ingkang dipun mulyaaken Allah.
Mangga kita sesarengan ngaturaken puji syukur dhumateng Allah Subhanahu wa Ta’ala, ingkang sampun paring nikmat iman lan Islam. Shalawat saha salam mugi katur dhumateng uswatun hasanah kita, Nabi Muhammad shallallahu ‘alaihi wasallam, sumrambah dhumateng kulawarga, sahabat, lan pendherekipun ngantos akhir zaman.
Wonten ing kalodhangan menika, kita badhe ngonceki setunggal perkawis ingkang asring dipun sepelekaken nanging ageng sanget pangaribawanipun (pengaruhnya) dhumateng nasib kita ing akhirat, inggih menika LISAN.
II. INTI MATERI
1. Lisan Menika Kunci, Amal Menika Gembokipun
Dasar utama kajian kita inggih menika firman Allah Ta’ala ingkang nedahaken bilih leresipun lisan badhe narik leresipun amal.
Allah Ta’ala berfirman:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلا سَدِيدًا , يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ
“He wong-wong kang padha iman, padha wedia (taqwaa) marang Allah lan ngucapa kanthi ucapan kang bener (qaulan sadida). Mesthi Allah bakal ndandani amal-amalmu lan ngapura dosa-dosamu…” (QS. Al-Ahzab: 70-71)
Tafsir & Pemahaman:
Ibnu Abbas radhiyallahu ‘anhuma nafsiraken Qaulan Sadida minangka ucapan ingkang jujur lan leres. Para ulama nambahaken, menawi lisan kita asring dzikrullah, jujur, lan nebihi ghibah, Allah paring janji kalih perkawis:
- Allah badhe paring taufiq supados kita gampil nglampahi amal sholeh.
- Allah badhe ngapura dosa-dosa kita ingkang sampun kepengker.
2. Lisan Minangka Sendokipun Ati (Cerminan Hati)
Lisan menika kados dene “ciduk” utawi sendok, dene ati menika “wajan”-ipun. Menawi isi atinipun sae, ingkang medal saking lisan nggih sae.
Rasulullah shallallahu ‘alaihi wasallam paring sabda:
لاَ يَسْتَقِيمُ إِيمَانُ عَبْدٍ حَتَّى يَسْتَقِيمَ قَلْبُهُ ، وَلاَ يَسْتَقِيمُ قَلْبُهُ حَتَّى يَسْتَقِيمَ لِسَانُهُ
“Ora bakal lurus (sampurna) imane sawijining kawula nganti lurus atine. Lan ora bakal lurus atine nganti lurus lisane.” (HR. Ahmad, Shahih)
Saking hadits menika kita mangertos: Iman -> Ati -> Lisan.
Menawi kita kangelan khusyuk utawi kangelan ikhlas, cobi dipun cek lisan kita rumiyin.
3. Bahaya Panenipun Lisan (Dalil Tambahan)
Sahabat Mu’adz bin Jabal radhiyallahu ‘anhu nate nyuwun pirsa dhumateng Nabi babagan amal ingkang saged nglebetaken suwarga. Sasampunipun Nabi njlentrehaken shalat, zakat, lan sanesipun, Nabi nyepeng lisanipun piyambak lan ngendika: “Jaganen iki!”
Mu’adz tanglet: “Duh Nabi, punapa kita badhe disiksa amargi ucapan kita?”
Nabi ngendika:
وَهَلْ يَكُبُّ النَّاسَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ أَوْ عَلَى مَنَاخِرِهِمْ إِلاَّ حَصَائِدُ أَلْسِنَتِهِمْ
“Apa ana perkoro liya kang nyeret manungsa menyang neraka kanthi wajah keseret ing lemah, kajaba amarga asil panen saking lisan-lisane dhewe?” (HR. Tirmidzi, Shahih)
Faedah: Tembung “Hasa’id” (panen) nggambaraken bilih saben tembung ingkang kita ucapaken menika kados “wiji” ingkang kita sebar. Ing akhirat mangke, kita kedah manen wohipun, mbuh menika woh ingkang manis (pahala) utawi pait (siksa).
Hadis Pertama: Wigatinipun Noto Lisan lan Tangan.
عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ
Artosipun: “Saking Abdullah bin Amr ra, saking Nabi Muhammad SAW, piyambakipun ngendika: ‘Tiyang muslim ingkang (sejati) menika tiyang ingkang tiyang muslim sanesipun slamet saking lisan lan tanganipun’.”
Derajat Hadis:
Hadis menika shahih. Dipunriwayataken dening Imam Bukhari ing kitab Al-Iman, No. 10 lan Imam Muslim ing kitab Al-Iman, No. 40. Derajatipun shahih, menika dadosaken hadis menika dados hujah ingkang kuwat lan mboten wonten keraguan malih babagan keabsahanipun.
Asbabul Wurud (Sebabipun Hadis menika Dipunucapaken):
Wonten pinten-pinten riwayat ingkang nyebataken sebabipun hadis menika dipunucapaken, nanging ingkang paling misuwur inggih menika nalika Kanjeng Nabi Shalallahu ‘alaihi Wassalam dipunpitakoni babagan tiyang muslim ingkang paling sae. Kanjeng Nabi lajeng mangsuli bilih tiyang muslim ingkang paling sae menika tiyang ingkang saged njagi tiyang muslim sanesipun saking lisan lan tanganipun. Iki nedahaken bilih akhlak menika luwih wigati saking ibadah ritual kemawon, amargi akhlak menika wujud saking iman ingkang sejati.
Fikih Hadis (Pemahaman Salaf):
- Lisan: Lisan menika piranti ingkang paling gampang nggawe cilaka tiyang sanes. Lisan saged nggawe fitnah, ghibah, goroh, utawi nggawe lara ati. Pramila, para salaf ngajak supados tansah ngempet lan mikir sadurunge micara.
- Tangan: Tangan menika lambang saking tumindak. Tangan saged nggawe cilaka fisik, maling, korupsi, utawi nggawe karusakan. Para salaf negesaken bilih muslim ingkang sae kedah njagi tanganipun saking tumindak ingkang awon.
III. WEWARAH LAN NASEHAT EMAS PARA SALAF (Atsar)
Para Sahabat lan Ulama Salaf inggih menika tiyang ingkang paling paham agami. Menika nasehatipun kanthi teks aslinipun:
- Umar bin Khattab radhiyallahu ‘anhu (Rumus Lisan)
Sahabat Umar paring rumus babagan lisan:
مَنْ كَثُرَ كَلامُهُ كَثُرَ سَقَطُهُ ، وَمَنْ كَثُرَ سَقَطُهُ كَثُرَتْ ذُنُوبُهُ ، وَمَنْ كَثُرَتْ ذُنُوبُهُ فَإِنَّ النَّارَ أَوْلَى بِهِ
“Sinten tiyang ingkang kathah wicaranipun (akeh omonge), mila badhe kathah salahipun (pleset lidah). Sinten ingkang kathah salahipun, badhe kathah dosanipun. Lan sinten ingkang kathah dosanipun, mila neraka langkung pantes kagem piyambakipun.” (Diriwayatkan dening Ath-Thabrani lan Al-Baihaqi)
- Ibnu Mas’ud radhiyallahu ‘anhu (Lisan Perlu Dipun Kunjara)
Sahabat Ibnu Mas’ud nate nyepeng lisanipun piyambak lajeng ngendika:
يَا لِسَانُ ، قُلْ خَيْرًا تَغْنَمْ ، وَاسْكُتْ عَنْ شَرٍّ تَسْلَمْ ، مِنْ قَبْلِ أَنْ تَنْدَمَ
“Duh lisan, ngucapa kang becik, kowe bakal begja (untung). Utawa menenga saka kaburukan, kowe bakal slamet. (Lakinana kuwi) sadurunge kowe getun (menyesal).”
Lajeng piyambakipun sumpah:
وَاللَّهِ مَا عَلَى وَجْهِ الأَرْضِ شَيْءٌ أَحْوَجُ إِلَى طُولِ سِجْنٍ مِنْ لِسَانٍ
“Demi Allah, ora ana ing muka bumi iki sawiji perkoro kang luwih butuh dikunjara (dipenjara) suwe tinimbang lisan.” (Riwayat Ibnu Abi Syaibah)
- Al-Hasan Al-Basri rahimahullah (Tanda Paham Agami)
Ulama Tabi’in, Hasan Al-Basri ngendika:
مَا عَقَلَ دِينَهُ مَنْ لَمْ يَحْفَظْ لِسَانَهُ
“Mboten dipun wastani paham agamanipun, tiyang ingkang mboten saged njagi lisanipun.” (Syu’abul Iman, Al-Baihaqi)
IV. FAEDAH KAJIAN (Hikmah ingkang Saged Dipun Pendhet)
Saking dalil Al-Qur’an, Sunnah, lan atsar para Salaf ing nginggil, kita saged mendhet faedah:
Lisan minangka Barometer Iman:
Iman mboten namung wonten ing ati, nanging kedah tumetes ing lisan. Menawi lisanipun awon, menika tanda bilih iman ing ati saweg “sakit”.
Solusi Males Ibadah:
Menawi panjenengan rumaos awrat nglampahi ibadah (males shalat sunnah, males ngaji), sumangga muhasabah (intropeksi) lisan. Mbok menawi wonten ucapan salah ingkang dados “beban” utawi pemberat amal kita.
Lisan Ngrisak Pahala (Ghibah = Transfer Pahala):
Para Salaf ajrih sanget kaliyan ghibah (ngrasani). Sayyidina Hasan Al-Basri nate ngendika: “Yen aku arep ngrasani wong, aku bakal ngrasani ibuku dhewe, amarga ibuku sing paling pantes nampa pahala kebecikanku (liwat transfer pahala ghibah).”
Meneng iku Emas:
Ing zaman fitnah lan kathah hoax kados sak menika, dalil “Fal yaqul khairan au liyasmut” (Ngucapa becik utawa meneng) menika dados tameng kaslametan ingkang paling ampuh.
Tiyang Beriman Mboten Ekstrim (Ghuluw):
Agami nglarang sikap berlebihan, kalebet “kakehan omong” ingkang mboten wonten faedahipun (Katsratul kalam), amargi saged mateni ati.
V. PANUTUP
Mugi-mugi Allah Ta’ala paring kekiyatan dhumateng kita supados saged “Noto Ilat”, supados saged “Noto Polah”, lan pungkasanipun saged slamet ing dunya lan akhirat.
Subhanakallahumma wabihamdika asyhadu alla ilaha illa anta astaghfiruka wa atubu ilaik.
Menika terjemahan ing salebeting Basa Jawi Krama Inggil (Halus), jangkep kaliyan makna saben tembung (perkata/mufradat) sarta faedah-faedahipun ingkang aji.
Hadits: Pasemon Tiyang Mukmin lan Al-Qur’an
مَثَلُ الْمُؤْمِنِ الَّذِي يَقْرَأُ الْقُرْآنَ مَثَلُ الأُتْرُجَّةِ، رِيحُهَا طَيِّبٌ وَطَعْمُهَا طَيِّبٌ، وَمَثَلُ الْمُؤْمِنِ الَّذِي لاَ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ مَثَلُ التَّمْرَةِ، لاَ رِيحَ لَهَا وَطَعْمُهَا حُلْوٌ، وَمَثَلُ الْمُنَافِقِ الَّذِي يَقْرَأُ الْقُرْآنَ مَثَلُ الرَّيْحَانَةِ، رِيحُهَا طَيِّبٌ وَطَعْمُهَا مُرٌّ، وَمَثَلُ الْمُنَافِقِ الَّذِي لاَ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ كَمَثَلِ الْحَنْظَلَةِ، لَيْسَ لَهَا رِيحٌ وَطَعْمُهَا مُرٌّ
1. Makna Perkata (Mufrodat Basa Jawi)
Kagem nggampilaken pangertosan, menika makna saben tembungipun:
مَثَلُ الْمُؤْمِنِ (Matsalul mu’mini): Pasemonipun (umpamanipun) tiyang mukmin
الَّذِي يَقْرَأُ الْقُرْآنَ (Alladzi yaqro’ul qur’ana): Ingkang maos Al-Qur’an
مَثَلُ الأُتْرُجَّةِ (Matsalul utrujjati): Kados dene woh Utrujjah (sejenis jeruk ingkang ageng lan wangi)
رِيحُهَا طَيِّبٌ (Riihuha thoyyibun): Gandanipun (ambunipun) wangi/sedep
وَطَعْمُهَا طَيِّبٌ (Wa tho’muha thoyyibun): Lan raosipun eca/manis
مَثَلُ التَّمْرَةِ (Matsalut tamrati): Kados dene woh Kurma
لاَ رِيحَ لَهَا (Laa riiha laha): Mboten gadhah ganda (mboten wonten ambunipun)
وَطَعْمُهَا حُلْوٌ (Wa tho’muha hulwun): Lan raosipun manis
مَثَلُ الرَّيْحَانَةِ (Matsalur roihanati): Kados dene taneman Rayhanah (selasih/kemangi)
وَطَعْمُهَا مُرٌّ (Wa tho’muha murrun): Nanging raosipun pait
كَمَثَلِ الْحَنْظلَةِ (Kamatsalil hanzholati): Kados dene woh Hanzholah (woh bratawali/labu pait)
لَيْسَ لَهَا رِيحٌ (Laisa laha riihun): Mboten gadhah ganda
2. Terjemahan Basa Jawi Krama Inggil (Halus)
“Pasemonipun tiyang mukmin ingkang maos Al-Qur’an menika kados dene woh Utrujjah; gandanipun wangi tur raosipun eca.”
“Wondene pasemonipun tiyang mukmin ingkang mboten maos Al-Qur’an menika kados dene woh Kurma; mboten gadhah ganda, nanging raosipun manis.”
“Dene pasemonipun tiyang munafik ingkang maos Al-Qur’an menika kados dene Rayhanah (selasih); gandanipun wangi, nanging raosipun pait.”
“Sarta pasemonipun tiyang munafik ingkang mboten maos Al-Qur’an menika kados dene woh Hanzalah; mboten gadhah ganda, sarta raosipun pait.”
(HR. Bukhari no. 5427 & Muslim no. 797)
3. Faedah lan Wewarah (Pelajaran Berharga)
Wonten pinten-pinten faedah ingkang saged kita pendhet saking hadits menika miturut pamanggih para ulama (kados Al-Hafizh Ibnu Hajar lan Imam An-Nawawi):
Kaluwihanipun Maos Al-Qur’an:
Al-Qur’an menika saged ndadosaken tiyang ingkang maos “wangi” (arum) kados Utrujjah. Tegesipun, tiyang ingkang remen maos Al-Qur’an, tindak-tandukipun lan ucapanipun badhe nyenengaken tiyang sanes, lan batinipun (atinipun) resik tur manis amargi iman.
Bentenipun Iman lan Kemunafikan:Raos (Rasa): Nglambangaken Iman ing salebeting manah. Iman menika manis, kekafiran menika pait.
Ganda (Aroma): Nglambangaken Waosan Al-Qur’an lan amal ingkang ketingal.
Tiyang mukmin, sanajan mboten saged maos Al-Qur’an (kados Kurma), tetep gadhah kautaman inggih menika iman ingkang manis ing manahipun. Nanging, mukmin ingkang paling sampurna inggih menika ingkang imanipun kiat lan lisanipun basah kaliyan Al-Qur’an (Utrujjah).
Wonten tiyang ingkang waosan Al-Qur’anipun sae, suwantenipun merdu (wangi kados Rayhanah), nanging manahipun risak lan kosong saking iman (pait). Menika pepeling (peringatan) supados kita mboten namung ndandani casing (lairiah) nanging ugi ndandani ati.
Hadits menika ngajak kita supados dados golongan ingkang kaping setunggal: Tiyang Mukmin ingkang sregep maos Al-Qur’an. Supados kita slamet ing dunya (arum asmanipun/akhlakipun) lan begja ing akhirat (manis imanipun).
Mugi-mugi kita sedaya kalebet golonganipun tiyang mukmin ingkang kados woh Utrujjah.
Wassalamualaikum Warahmatullahi Wabarakatuh.
@santrilawu