Nyambung Tali Silaturahmi

Assalamu’alaikum Warahmatullahi Wabarakatuh.

Alhamdulillahi rabbil ‘alamin, wash-shalatu was-salamu ‘ala asyrafil anbiya’i wal mursalin, wa ‘ala alihi wa shahbihi ajma’in. Amma ba’du.

Bapak-bapak, Ibu-ibu, sarta sedherek jamaah Masjid ingkang mugi-mugi tansah dipun sayang dening Allah sarta dipun gampilaken rejekinipun. Amin! Sing aminipun banter biasane tanggal tuwa niki taksih kathah tagihan, nggih?

Alhamdulillah, dalu menika kula bingah sanget saged kepanggih malih kaliyan panjenengan sedaya. Kula sawang-sawang saking ngajeng, pasuryanipun (wajah) jamaah dalu menika kok katingal sumringah lan padhang jingglang sedaya. Niki sumringah amargi badhe pados ilmu, napa amargi wau mlebet masjid sampun nglirik snack kalih teh anget teng ngarep lawang?

Mboten napa-napa, napa kemawon niyatipun, mugi-mugi lungguh panjenengan wonten ing majelis menika dipun cathet dados amal saleh. Kula nggih ngaturaken matur nuwun dhumateng Bapak-bapak ingkang lenggahipun mapan wonten pojok wingking, plek nempel tembok. Niku jane pados ilmu, napa pados sandharan ben gampil lek badhe (ngantuk)?

Bapak Ibu ingkang kinurmatan, Dalu menika, tema pengaosan kita niku kadosipun enteng, nanging nyatanipun saged ndamel ati krasa “mak tratap”. Temanipun inggih menika babagan “Keutamaan Silaturahmi “.

Nguningani babagan paseduluran utawi silaturahmi, biasanipun kulawarga utawi sedulur niku lak rukun-rukun sanget, nggih? Inggih, rukun sanget… utaminipun pas wancine andum warisan, utawi pas wektune badhe utang arta. Wah, niku sedulur saged langsung mesra sanget. Teka-teka gawa martabak, ngomong: “Kakang, sampeyan ki sedulurku sing paling bagus dhewe…” Nanging, giliran wancine ditagih, eh lha kok ujug-ujug lali nasab. Silaturahmine langsung pedhot. Ditelpon mboten diangkat, di-WA mboten dibales, nanging status WA-ne update terus sedina ping lima. Lha niki lak nggih aneh?

Nah, pramila saking menika, supados kita mboten kalebet tiyang-tiyang ingkang rugi wonten ing donya lan akhirat, monggo dalu menika kita “nguliti” babagan adab silaturahmi. Kados pundi caranipun ngadhepi sedulur ingkang kados mekaten? Kados pundi caranipun tetep bekti dhumateng tiyang sepuh sanadyan asring benten pamanggih?

Mangga kita cawisaken manah, kita bukak talingan, lan kita niati ngaji lillahi ta’ala. Mugi-mugi barokah…

Para sedherek jamaah ingkang mugi tansah pikantuk rahmating Allah.

Pernahkah kita nggalih (merenung), kenging menapa asring kita rumaos rejeki kok seret sanget? Nyambut gawe saking enjing ngantos dalu, kringet dleweran, nanging asilipun kados-kados mboten nyekapi, malah asring telas kagem prekawis ingkang mboten genah. Utawi, kenging menapa gesang rumaos sumpek, gampil lara, lan mboten tentrem?

Saged dados, jawabanipun sanes amargi kita kirang sengkut anggenipun nyambut gawe. Nanging, amargi wonten tali paseduluran (silaturahmi) ingkang pedhot. Wonten manahing sedulur kandhung, paman, utawi tiyang sepuh ingkang taksih lara amargi lisan lan tumindak kita.

Pengaosan dalu menika badhe ngrembag kanthi “menukik” lan landhep ing manah babagan kautaman silaturahmi, sarta ancaman nggegirisi tumrap sinten kemawon ingkang wani medhot tali paseduluran.

Bapak, Ibu, lan sedherek jamaah ingkang dipun mulyakaken Allah. Kangge nambahi pangertosan kita, mangga dalu menika kita “bedhah” (kaji kanthi lebet) punapa sejatinipun makna “Silaturahmi” (ingkang leres miturut basa Arab inggih menika Silaturahim).

Kathah tiyang ingkang asring ngucapaken, nanging klentu anggenipun ngecakaken (mempraktikkan) amargi mboten paham makna sejatinipun miturut agami.

1. Makna Silaturahmi Miturut Basa (Etimologi)

Tembung “Silaturahim” (صِلَةُ الرَّحِمِ) menika dumados saking kalih tembung basa Arab, inggih menika Shilah lan Ar-Rahim.

Shilah (صِلَةُ): Asalipun saking tembung washala – yashilu – washlun – shilatan. Tegesipun ingkang baku inggih menika nyambung (menyatukan sesuatu yang terpisah), nglempakaken, utawi maringi kasaenan.
Ar-Rahim (الرَّحِمِ): Tegesipun aslinipun inggih menika guwa garba utawi pranakanipun tiyang estri (kandungan). Nanging, ing lebetipun basa Arab lan Syariat, tembung Ar-Rahim dipun ginaaken kangge pralambang sesambetan rah/darah (nasab/kekerabatan). Kenging menapa? Amargi sedaya sedulur nasab menika asalipun saking rahim (kandungan) ingkang sami, inggih menika saking Mbah utawi Buyut ingkang sami.

Dados, miturut basa, Silaturahim inggih menika nyambung tali paseduluran ingkang asalipun saking siji guwa garba (kekerabatan).

2. Makna Silaturahmi Miturut Istilah (Syariat & Pemahaman Salaf)

Kados pundi para ulama Salaf (generasi awal Islam ingkang jaya) netepaken makna Silaturahim? Menika sanes namung saderma “dolan” utawi “kumpul-kumpul”.

Dawuhipun Al-Hafizh Ibnu Hajar Al-Asqalani lan Imam An-Nawawi Nalika njlentrehaken makna silaturahmi lan wujudipun, para ulama kados dene Ibnu Hajar (ing Fathul Bari) lan Imam An-Nawawi (ing Syarah Shahih Muslim) ngendika:

صِلَةُ الرَّحِمِ كِنَايَةٌ عَنِ الْإِحْسَانِ إِلَى الْأَقْرَبِينَ عَلَى حَسَبِ حَالِ الْوَاصِلِ وَالْمَوْصُولِ؛ فَتَارَةً تَكُونُ بِالْمَالِ، وَتَارَةً بِالْخِدْمَةِ، وَتَارَةً بِالزِّيَارَةِ، وَتَارَةً بِالسَّلَامِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ

Tegesipun: “Silaturahim inggih menika sebutan (kinayah) kagem tumindak sae (ihsan) dhumateng para kerabat, gumantung kahananipun tiyang ingkang nyambung lan ingkang dipun sambung. Kadangkala wujudipun kanthi (maringi) harta/bandha, kadangkala kanthi tenaga/pelayanan, kadangkala kanthi kunjungan (tilik), kadangkala kanthi atur salam (sapa aruh), lan sanes-sanesipun.”

Unsur-unsur Silaturahmi miturut Pemahaman Salaf:

Sinten ingkang dipun sambung? (Objekipun) Miturut ijma’ (kesepakatan) ulama Salaf, silaturahmi menika namung kagem kerabat nasab (tiyang sepuh, mbah, paman, bibi saking jalur bapak napa dene ibu, sarta anak turunipun).
- Dolan dhateng griyanipun kanca, tetanggan, rekan kerja, utawi Pak Ustadz menika amal saleh ingkang ageng, nanging istilahipun sanes Silaturahmi, melainkan Ziyaratul Ikhwan (ziarah/dolan marang kanca).
Kados pundi wujudipun nyambung? (Praktekipun) Imam An-Nawawi lan Al-Qadhi ‘Iyad ngendika bilih silaturahmi menika wujudipun werna-werna, gumantung kahanan kita lan kahanan sedulur kita:
- Kanthi Harta (Bandha): Menawi sedulur kita mlarat (fakir), wujud silaturahmi ingkang paling utami inggih menika maringi sedekah/bantuan arta dhumateng piyambakipun. Sanes namung dipun tiliki nanging mboten dipun gawakake napa-napa.
- Kanthi Tenaga/Pitulungan: Menawi sedulur kita saweg gadhah damel utawi kesusahan, kita rewang (mbiyantu) mawi tenaga.
- Kanthi Kunjungan (Fisik): Nuwi (menjenguk) nalika gerah, utawi silaturahmi dhateng griyanipun.
- Kanthi Lisan & Donga: Menawi kita tebih, silaturahmi saged wujud telpon, kirim pesen (sapa aruh), nyambung donga kagem kasaenanipun, sarta paring pitutur ingkang sae.
Kapan dipun wastani “Hakikat Silaturahmi”? Miturut Kanjeng Nabi ﷺ lan pemahaman para Sahabat, silaturahmi ingkang tulen (asli) inggih menika Al-Washil (wong kang nyambung nalika dipedhot). Menawi kita dolan dhateng sedulur ingkang tansah maringi kita arta, menika namung Al-Mukafi’ (mbales budi). Nanging silaturahmi tingkat dhuwur inggih menika: Sedulur kita mboten nate aruh-aruh, nate nglarani ati, nanging kita tetep purun moro, mesem, lan nggawakake oleh-oleh. Menika ingkang dipun wastani amal tingkat wali!

Dawuhipun Al-Qadhi ‘Iyad Babagan tingkatan silaturahmi, Al-Qadhi ‘Iyad ngendika:

صِلَةُ الرَّحِمِ دَرَجَاتٌ بَعْضُهَا أَرْفَعُ مِنْ بَعْضٍ، وَأَدْنَاهَا تَرْكُ الْمُهَاجَرَةِ، وَصِلَتُهَا بِالْكَلَامِ وَلَوْ بِالسَّلَامِ

Tegesipun: “Silaturahim menika wonten tingkatan-tingkatanipun, sapérangan langkung inggil saking sapérangan sanesipun. Lan tingkatan ingkang paling asor (paling ngandhap) inggih menika mboten njotak (mboten medhot sapa aruh), lan nyambung kanthi wicara sanadyan namung ngaturaken salam.”

3. Kautaman Silaturahmi: “Bebungah Kontan saking Langit”

Agami Islam menika agami ingkang luhur. Wonten sapérangan amal saleh ingkang ganjaranipun mboten namung dipun tunda wonten ing akhirat, nanging ugi dipun paringaken kanthi “kontan” wonten ing donya. Amal kasebat inggih menika silaturahmi (nyambung paseduluran nasab/darah).

Sahabat Abu Hurairah radhiyallahu ‘anhu ngriwayataken bilih Rasulullah ﷺ asabda:

مَنْ أَحَبَّ أَنْ يُبْسَطَ لَهُ فِي رِزْقِهِ، وَيُنْسَأَ لَهُ فِي أَثَرِهِ، فَلْيَصِلْ رَحِمَهُ

“Sapa wonge kang seneng dijembarake (dilapangkan) rezekine lan didawakake umure, mangka becik dheweke nyambung tali silaturahmine.” (HR. Bukhari No. 5984 lan Muslim No. 2557)

Syarah lan Tafsir Ilmiyah: Hadis ingkang agung menika nedahaken bilih Kanjeng Nabi maringi “garansi” donya kagem sinten kemawon ingkang njagi kerukunan kulawarga.

Dijembaraken Rejekinipun: Para ulama njlentrehaken bilih Allah badhe mbikak lawang-lawang rejeki ingkang mboten dipun nyana-nyana. Rejeki mboten namung arta, nanging ugi kanca ingkang sae, anak ingkang sholeh, lan manah ingkang nrimo. Seringkali, sedekah dhumateng sedulur piyambak menika langkung ageng pituwasipun tinimbang dhumateng tiyang sanes.
Didawakaken Umuripun: Miturut Imam An-Nawawi, “umur dawa” wonten mriki saged gadhah teges umur ingkang barokah (wektunipun migunani kagem amal saleh ngantos kados-kados yuswanipun dawa sanget), utawi tegesipun Allah paring pituduh dhumateng malaikat kagem saestu nambah umuripun tiyang kasebat minangka ganjaran kasaenanipun dhumateng kulawarga.

4. Ancaman Nggegirisi: “Lawang Swarga Tinutup Rapat”

Menawi ganjaranipun ageng sanget, ancamanipun kagem tiyang ingkang “Qati’urrahim” (pemutus silaturahmi) ugi mboten main-main. Kadangkala kita rumaos bangga amargi sampun shalat tahajud ewonan rakaat, puasa sunnah mboten nate bolong, lan haji makaping-kaping.

Nanging, pirengaken sabda Nabi ﷺ saking Jubair bin Muth’im radhiyallahu ‘anhu menika:

لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ قَاطِعٌ، يَعْنِي: قَاطِعَ رَحِمٍ

“Mboten badhe mlebet swarga tiyang ingkang medhot, inggih menika tiyang ingkang medhot silaturahmi.” (Muttafaq ‘Alaih)

Syarah Ilmiyah: Hadis menika saged ndamel luluh manah ingkang atos. Mboten badhe mlebet swarga! Punapa tegesipun panjenengan sujud ngantos bathuk ireng, menawi kaliyan kakang utawi adhi kandhung panjenengan mboten aruh-aruh namung amargi urusan warisan? Punapa tegesipun ngaji kitab kandel-kandel, menawi kepanggih paman utawi bibi wonten ing margi panjenengan mlengos?

Akhlak dhumateng kulawarga menika dados penentu swarga lan neraka. Tiyang ingkang medhot silaturahmi saged kaganggu hisabipun utawi dipun tunda mlebetipun dhateng swarga ngantos piyambakipun mungkasi pasulayanipun.

5. Laknat saking Al-Qur’an: “Wuta lan Budheg Manahipun”

Tiyang ingkang wani medhot silaturahmi mboten namung dipun ancam neraka, nanging ugi dipun laknat (ditebihaken saking rahmating Allah) nalika taksih gesang ing donya.

Allah ﷻ paring pènget ingkang kenceng sanget wonten ing QS. Muhammad ayat 22-23:

فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكُمْ . أُولَٰئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمَىٰ أَبْصَارَهُمْ

“Mangka apa kira-kira lamun sira dadi panguwasa (utawi nyimpang saking agami), sira bakal nggawe karusakan ing bumi lan medhot hubungan kekerabatan (kaluwarga)? Dheweke iku wong-wong kang dipun laknat dening Allah, banjur dipun budhegaken talinganipun lan dipun wutakaken panyawangipun.”

Mekaten ugi wonten ing QS. Ar-Ra’d ayat 25, Allah negasaken bilih tiyang ingkang medhot silaturahmi badhe pikantuk “suu’ud daar” (papan panggonan kang ala/Neraka Jahanam).

Tafsir Ilmiyah: Para mufassir ngendika bilih ukara “dibudhegaken lan diwutakaken” wonten ing surah Muhammad menika dudu wuta mripat fisikipun. Nanging wuta lan budheg manahipun. Tiyang ingkang sampun kadung gething (benci) dhumateng seduluripun, manahipun dadi atos. Dipun paringi pitutur ayat suci mboten mempan. Dipun emutaken babagan pati nggih mboten ajrih. Piyambakipun langkung milih ngrangkul gengsi lan ego tinimbang ngrangkul seduluripun. Menika tandha bilih Allah sampun nyabut cahya hidayah saking manahipun.

6. Hakikat Silaturahmi Ingkang Sejati: “Ujian Ngasoraken Gengsi lan Ati”

Jamaah ingkang dipun mulyakaken Allah, Kerep-kerepe, kita rumaos sampun nyambung silaturahmi namung amargi kita purun sanja dhateng sedulur ingkang ugi sae dhateng kita. Menawi seduluripun loman, kita nggih loman. Menawi seduluripun mesem, kita nggih mesem.

Nanging, punapa menika ingkang dipun wastani silaturahmi ingkang pikantuk ganjaran jembaring rejeki lan swarga? Sanes! Menika namung mbales budi utawi barter kasaenan.

Kanjeng Nabi ﷺ sampun mbongkar hakikat silaturahmi ingkang sejati wonten ing hadis riwayat Imam Bukhari:

لَيْسَ الْوَاصِلُ بِالْمُكَافِئِ، وَلَكِنَّ الْوَاصِلَ الَّذِي إِذَا قُطِعَتْ رَحِمُهُ وَصَلَهَا

“Wong kang nyambung silaturahmi iku dudu wong kang mung mbales kabecikan (al-mukafi’). Nanging wong kang (bener-bener) nyambung silaturahmi yaiku wong kang nalika hubungan kekerabatane dipedhot, dheweke tetep wani nyambung.”

Syarah Ingkang Nrenyuhake Manah: Bapak lan Ibu, ing mriki watesing ujian iman kita. Gampil sanget nggawa oleh-oleh kagem adhi ingkang ngajeni kita. Nanging, kados pundi menawi adhi menika nate nglarani ati panjenengan? Kados pundi menawi kakang panjenengan nate ngrampas hak warisan panjenengan? Kados pundi menawi bibi utawi paman panjenengan nate mitnah panjenengan ing ngarepe tangga teparo?

Wonten ing kahanan kados mekaten, setan badhe mbisiki: “Aja moro! Kowe sing bener, dheweke sing salah! Dheweke sing kudu njaluk ngapura disik! Jaga gengsimu!”

Menawi panjenengan nuruti bisikan gengsi menika, mila lawang swarga panjenengan ugi badhe tertutup. Punapa regane swarga kok arep diijolke karo gengsi panjenengan?

Ngasoraken ego lan miwiti njaluk ngapura utawi miwiti sapa aruh sanadyan panjenengan ingkang leres menika mboten badhe ngasoraken derajat panjenengan. Malah kepara, tumindak kados mekaten ingkang ndadosaken para malaikat ing langit nangis trenyuh lan ndongakaken panjenengan. Tiyang ingkang wani ngalah demi njaga paseduluran inggih menika pahlawan ingkang sejati ing mripatipun Allah.

7. Pènget Saderengipun Getun: “Ngenteni Sedulure Dilebokake Keranda?”

Para jamaah, Umur manungsa menika winates lan mboten wonten ingkang sumerap kapan watesipun. Wonten pira kathah tiyang ingkang nggondhok (nesu) kaliyan sedulur kandhungipun ngantos taunan. Mboten sapa aruh, mboten purun tilik menawi seduluripun sakit.

Lajeng, dumadakan krungu kabar bilih seduluripun wau tilar donya (seda). Punapa ingkang dumados? Dheweke badhe nangis ngguguk ing pinggir kuburanipun. Ngrangkul nisane, karo nyesel, “Kakang… sepurane aku kang… Adhi… sepurane aku dhi…”

Nanging, punapa tangise menika taksih piguna? Mboten! Eluh ingkang dadi getih pisan mboten badhe saged nyambung malih paseduluran ingkang sampun pedhot merga dipisahake dening pati. Getun ing mburi sampun mboten wonten artine. Hisab ingkang awrat sampun nengga wonten ing akhirat.

Pramila, mumpung taksih dipun paringi ambegan, mumpung sedulur kita taksih gesang, lan mumpung lawang tobat taksih menga:

Ingkang sampun taunan mboten aruh-aruh kaliyan seduluripun: Dalu menika, wangsul saking masjid, enggal dipun telpon utawi dipun parani omahe.
Ingkang taksih padu urusan warisan utawi bandha donya: Iklasaken! Bandha donya mboten badhe dipun gawa mati, nanging pedhoting paseduluran badhe nyeret panjenengan dhateng neraka.
Ingkang rumaos leres lan dilucuti hake: Ngalaha. Tumbas martabak utawi jajan, gawa dhateng omahe sedulurmu, ketuk lawange, lan ucapake salam. Sanadyan lawange ditutup, panjenengan sampun gugur kewajibanipun ing ngarsanipun Allah.

Ampun ngantos duka lan lara ati panjenengan ing donya ingkang namung sedhela menika, ngorbanaken swarga ingkang langgeng dangu-dangunipun.

PANUTUP: “Ngasoraken Ego demi Ridhaning Ilahi”

Jamaah ingkang kinasih, Silaturahmi menika sanes nengga dipun sanja, nembe mbales sanja. Silaturahmi ingkang sejati inggih menika kados dhawuhipun Kanjeng Nabi: “Wong kang nyambung silaturahmi iku dudu wong kang mung mbales kabecikan. Nanging wong kang nyambung silaturahmi yaiku wong kang nalika hubungan kekerabatane dipedhot, dheweke tetep nyambung.” (HR. Bukhari).

Mangga, dalu menika kita reresik manah. Sinten ingkang taksih “nggondhok”, taksih mboten sapa aruh kaliyan adhi, kakang, utawi kerabatipun… buwang tebih-tebih rasa gengsi panjenengan. Nyuwun pangapunten langkung rumiyin menika mboten badhe ngasoraken derajat panjenengan, nanging malah badhe dipun angkat derajatipun dening Allah.

Punapa gunanipun menang padu (debat) kaliyan sedulur ing donya, nanging asor lan cilaka wonten ing akhirat? Mangga enggal dipun sambung malih tali ingkang pedhot. Mugi-mugi kanthi jembaring dhodho kita ngapura kalepataning sedulur, Allah ugi njembaraken rejeki kita, mberkahi umur kita, lan mbikakaken lawang swarga kagem kita sedaya.

Sragen, Kamis Legi, 20 Syawal 1447 H

Santri lawu (Abu Najieb)