“URIP BEBRAYAN OJO GOLEK SAKALAN”
“Mbedhah Hak Tangga Teparo minangka Sabuk Iman Sejati”
Dipun Susun Dening: Abu Najieb Pinggir Wiyono, S.Pd., M.Pd.
BAB I: PURWAKA (MUKADIMAH LAN GUYONAN KAHANAN KAMPUNG)
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
إِنَّ الْحَمْدَ لِلَّهِ نَحْمَدُهُ وَنَسْتَعِينُهُ وَنَسْتَغْفِرُهُ، وَنَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ شُرُورِ أَنْفُسِنَا وَمِنْ سَيِّئَاتِ أَعْمَالِنَا، مَنْ يَهْدِهِ اللَّهُ فَلَا مُضِلَّ لَهُ، وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَا هَادِيَ لَهُ. أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ- وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ وَمَنْ تَبِعَهُمْ بِإِحْسَانٍ إِلَى يَوْمِ الدِّيْنِ… أَمَّا بَعْدُ
Assalamu’alaikum Warahmatullahi Wabarakatuh.
Bapak-Bapak, Ibu-Ibu, sarta sedherek jamaah ingkang tansah dipun mulyakaken dening Allah ﷻ. Pripun kahananipun dinten niki? Sehat sedaya nggih? Alhamdulillah.
Ngomongake babagan urip bebrayan utawi srawung teng kampung niku pancen nggregedake nanging nggih lucu. Manungsa niku makhluk sosial, mboten saged urip ijenan kados laler kecemplung leri. Kita mesthi butuh tangga teparo. Nanging, nggih sing jenenge tangga niku warni-warni wujud lan polahe.
Wonten tangga ingkang sae sanget, seneng ngedum snek. Nanging wonten ugi tangga ingkang dados “CCTV Kampung” mboten dipun bayar yayasan, nanging hapal saking jam pira panjenengan budhal kerja, tumbas daster anyar regane pira, ngantos talangan utang panjenengan nggih piyambakipun hapal! Wonten ugi tangga ingkang menawi parkir mobil niku mboten teng plataranipun piyambak, nanging pas teng ngajeng pager omah kita, saengga awake dhewe arep metu wae kudu ulung-ulungan klakson dharah tinggi. Nggih napa nggih?
Bapak-Ibu, Islam menika agami ingkang sampurna. Mboten namung ngatur babagan kados pundi sujud kita dhumateng Allah (Hablum Minallah), ananging ugi ngatur kanthi teliti kados pundi srawung kita kaliyan tangga sakiwa tengen (Hablum Minannas).
Wonten kesempatan meniko, kita badhe mbedhah kanthi ilmiyah ngenani “Hak Tetangga” adhedhasar tuntunanipun Kanjeng Nabi ﷺ sarta pemahamanipun para Ulama Salaf. Supados urip kita teng kampung mboten gampang padu, nanging saged dadi dalan pados ridhanipun Allah ﷻ.
BAB II: KALENGGAHAN TANGGA ING DALEM AJARAN ISLAM (7.1)
Urusan tangga teparo menika sanes urusan sepele utawi urusan donya kemawon, ananging urusan akhirat ingkang badhe dipun hisab wonten ing ngarsanipun Allah ﷻ. Saking agengipun urusan menika, Malaikat Jibril ngantos ambal-ambalan (berkali-kali) tumurun saking langit namung kagem paring wasiat babagan tangga.
Dalil Hadits: Wasiat Malaikat Jibril Babagan Tetangga
Dipun riwayatakaken dening Ibunda Aisyah radhiyallahu ‘anha (Muttafaqun ‘alaih):
مَا زَالَ جِبْرِيلُ يُوصِينِي بِالْجَارِ، حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَيُوَرِّثُهُ
Tegesipun (Basa Jawi): > “Jibril tansah paring wasiat marang aku babagan tetangga, nganti aku ngira dheweke bakal ndadekake tetangga iku melu nampa warisan.”
- Rujukan Kitab Syarah: Fathul Bari Syarh Shahih Al-Bukhari, Panyerat: Al-Hafizh Ahmad bin Ali bin Hajar Al-Asqalani, Cetakan Darul Ma’rifah, Beirut, Jilid 10, Halaman 441 (Kitab Al-Adab, Bab Al-Washah bil Jar).
Syarah saking Para Salaf & Guyonan Hikmah
Al-Hafizh Ibnu Hajar Al-Asqalani wonten ing kitab Fathul Bari njlentrehaken bilih tembung “sayuwarrituhu” (ndadekake tetangga nampa warisan) menika nedahaken Kanjeng Nabi ﷺ ngantos nggadhahi pangira bilih saking saking kerepe Jibril ngelingake, bakal mandhap wahyu sing netepake bilih tangga niku angsal bageyan saking bandha warisan kita kados dene ahli waris (anak utawi sedulur kandung).
- Guyonan Menukik: Untungipun, wahyu mpegat bageyan warisan kasebat mboten mandhap, Bapak-Ibu! Coba umpami tangga niku sah nampa warisan, wah… saged bubrah tatanan omah. Nembe kita tilar donya, tangga sebelah omah sampun mbekta sertifikat tanah sarta ngetung bageyan kados anak kandung!
- Pitedah Ilmiyah: Senajan mboten angsal warisan bandha, para ulama salaf netepaken bilih wasiat Jibril menika gadhah teges wajib asung pitulung nalika tangga mbetahaken, nyambangi nalika sakit, nglipur nalika kesusahan, sarta nutupi aibipun saking panyawange tiyang sanes. Sanes malah aibe tangga didamel status Story WhatsApp!
BAB III: WATESAN LAN KATEGORI HAK TETANGGA (7.2)
Sinten sejatosipun ingkang dipun wastani tangga niku? Menapa namung ingkang nempel tembok omah kita kemawon?
Para ulama salaf paring watesan ingkang wiyar. Imam Hasan Al-Bashri rahimahullah netepaken bilih watesan tangga inggih menika patang puluh (40) griya saking sekawan arah (40 omah ngajeng, 40 omah wingking, 40 omah tengen, sarta 40 omah kiwa). Nanging para ulama ugi netepaken bilih ingkang dados pathokan utama inggih menika adat kabiasaan utawi sesambetan padintenan (‘urf).
Wonten ing Islam, hak tetangga menika dipun bage dados tiga (3) tingkatan miturut kahananipun, kados ingkang dipun serat wonten ing tabel menika:
| 1 | Tetangga Muslim sarta tasih Sanak Kadang (Kerabat) | 3 Hak | Hak minangka tangga, Hak minangka Muslim, sarta Hak minangka Kerabat (Nasab). | | 2 | Tetangga Muslim ananging sanes Kerabat | 2 Hak | Hak minangka tangga sarta Hak minangka paseduluran Islam. | | 3 | Tetangga Non-Muslim (Agami Sanes) | 1 Hak | Hak minangka tangga ingkang kedah dipun urmati sarta mboten kepareng dipun dzalimi. |
Dalil Al-Qur’an: Prentah Gawe Becik dhumateng Tangga Teparo
Gusti Allah ﷻ paring dhawuh wonten ing Surat An-Nisa’ ayat 36:
وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَىٰ وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ
Tegesipun (Basa Jawi): > “…lan (gaweya kabecikan marang) tangga teparo kang cedhak lan tangga teparo kang adoh, kanca sejawat…”
- Rujukan Kitab Tafsir: Jami’ al-Bayan ‘an Ta’wil ay al-Qur’an (Tafsir Ath-Thabari), Panyerat: Al-Imam Abu Ja’far Muhammad bin Jarir Ath-Thabari, Cetakan Muassasah Ar-Risalah, Jilid 8, Halaman 334.
Tafsir Para Salaf & Realita Jaman Now
Imam Ath-Thabari nukil riwayat saking Sahabat Ibnu Abbas radhiyallahu ‘anhuma bilih “al-jar dzi al-qurba” inggih menika tangga ingkang tasih gadhah sesambetan getih (nasab). Wondene “al-jar al-junub” inggih menika tangga ingkang boten gadhah sesambetan getih, utawi tangga saking agami sanes (non-muslim).
- Pitedah Ilmiyah: Ayat menika dados bukti bilih kaadilan sarta ihsan (kabecikan) ing Islam menika asipat wiyar sarta boten rasis utawi tebang pilih. Senajan tanggane awake dhewe niku non-muslim, piyambakipun tetep gadhah hak minangka tangga ing pamrayogan sosial (muamalah). Boten kepareng kita nglarani utawi ngrusak hak-hakipun.
- Sindiran Alus: Jaman sakniki, mliginipun ing perumahan elit utawi apartemen, wonten fenomena lucu nanging miris. Antawisipun omah tengen lan kiwa mboten nate srawung. Sampun urip jejeran pitung taun, nanging mboten hapal jenenge tanggane dhewe! Nek pethuk namung manthuk, nanging mboten nate takon kabar. Niki sanes wewatekan muslim ingkang leres.
BAB IV: LARANGAN KERAS NGLARANI TETANGGA / AL-ADZA (7.3)
Dhasar utami saking nindakaken hak tetangga inggih menika Kafful Adza (nyegah dhiri saking tumindak ingkang nglarani utawi ngganggu). Saderengipun panjenengan saged maringi hadiah utawi arta, minimal panjenengan njagi lisan lan tangan supados tangga mboten rumaos kaganggu.
Dalil Hadits: Nafi’ul Iman (Nolak Kesampurnaan Iman)
Dipun riwayatakaken dening Sahabat Abu Syuraih radhiyallahu ‘anhu (HR. Bukhari):
وَاللَّهِ لاَ يُؤْمِنُ، وَاللَّهِ لاَ يُؤْمِنُ، وَاللَّهِ لاَ يُؤْمِنُ. قِيلَ: وَمَنْ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: الَّذِي لاَ يَأْمَنُ جَارُهُ بَوَائِقَهُ
Tegesipun (Basa Jawi): > “Demi Allah dheweke ora iman! Demi Allah dheweke ora iman! Demi Allah dheweke ora iman! Dipun suwun pirsa: ‘Sinten dhuh Rasulullah?’ Nabi dhawuh: ‘Wong kang tanggane ora rumangsa aman saka kejahatané (gangguané).'”
- Rujukan Kitab Syarah: Fathul Bari Syarh Shahih Al-Bukhari, Panyerat: Al-Hafizh Ahmad bin Ali bin Hajar Al-Asqalani, Cetakan Darul Ma’rifah, Beirut, Jilid 10, Halaman 443.
Syarah Para Salaf & Realita “Dharah Tinggi” ing Kampung
Ibnu Hajar Al-Asqalani wonten ing kitab Fathul Bari njlentrehaken bilih tembung “bawa’iqahu” gadhah makna ghawa’iluhu wa syururuhu (kejahatan, kelicikan, piala, utawi cilaka). Sumpahipun Kanjeng Nabi ﷺ ngantos kaping tiga mbeta asmanipun Allah menika nedahaken agungipun prekara menika. Tembung “la yu’min” (ora iman) ing mriki sanes tegesipun tiyang wau murtad utawi dados kafir, nanging imanipun risak sarta boten sampurna.
- Wujud “Bawa’iq” Jaman Sakniki: Nglarani tangga menika mboten namung mbekta arit utawi ngajak tukaran, nanging saged awujud:
- Ghibah (ngrasani) sarta fitnah babagan kaluwargane tangga.
- Mbuwang larahan (sampah) utawi godhong garing disapu banjur dipun klumpukaken teng plataranipun tangga.
- Nyetel musik utawi karaoke mawi swanten ingkang sora (banter) nalika wanci tiyang istirahat utawi wonten tangga ingkang nembe sakit.
- Asu utawi kewan ingon-ingonipun mbebuang kotoran wonten ing ngajeng daleme tangga, lajeng sing gadhah kewan ethok-ethok mboten ngertos.
- Pecut Spiritual: Kanjeng Nabi nate dipun ceritani babagan wonten satunggaling wanita ingkang shalat wenginipun sregep, puasanipun kenceng, nanging cangkeme (lisane) asring nglarani ati tanggane. Napa dhawuhipun Nabi? “Hiya fin-naar” (Wong wadon iku panggone ing njero neraka!). MasyaAllah, jebol sedaya pahala shalat lan puasa namung gara-gara mboten saged njagi lisan kaliyan tangga.
BAB V: PARING KASAENAN (IHSAN) DHATENG TETANGGA (7.4)
Sasampunipun kita saged nahan dhiri mboten ngganggu, tingkatan salajengipun inggih menika proaktif (sregep) paring kesaenan (Ihsan). Amalan menika saged dipun wiwiti saking prekara ingkang prasaja, kados ta esem, sapa aruh, sarta weweh (berbagi).
Dalil Hadits: Anjuran Ngathahaken Kuah (Duduh)
Dipun riwayatakaken dening Sahabat Abu Dzarr Al-Ghifari radhiyallahu ‘anhu (HR. Muslim):
يَا أَبَا ذَرٍّ إِذَا طَبَخْتَ مَرَقَةً فَأَكْثِرْ مَاءَهَا وَتَعَاهَدْ جِيرَانَكَ
Tegesipun (Basa Jawi): > “He Abu Dzarr, menawa kowe masak janganan (kaldu/daging), kathahana banyune (duduhe), banjur perhatekake (wewehna marang) tangga-tanggamu.”
- Rujukan Kitab Syarah: Al-Minhaj Syarh Shahih Muslim bin Al-Hajjaj (Syarah An-Nawawi), Panyerat: Al-Imam Abu Zakariya Yahya bin Syaraf An-Nawawi, Cetakan Dar Ihya’ At-Turats Al-‘Arabi, Jilid 16, Halaman 176.
Syarah Para Salaf & Filosofi “Duduh Sayur”
Imam An-Nawawi rahimahullah paring syarah bilih anjuran ngathahaken toya kaldu (duduh) menika dhasar syariat ingkang gampil dipun lampahi dening sinten kemawon, senajan tiyang wau mboten patiya sugih. Tujuwanipun sanes babagan aji (nilai) rega duduhe, ananging minangka wujud kawigatosan (perhatian) sarta paseduluran.
- Guyonan Hikmah: Weweh duduh niku saged ngicalaken raos meri (hasad). Cobi panjenengan bayangaken, panjenengan masak sate utawi gulai daging, bumbu ampun semriwing mlebet omah sebelah, nanging tanggane mboten dipun dumi. Niku lak ndamel tanggane nggesari lidah sarta ngelus dhadha! Pramila Nabi paring resep: “Kathahana duduhe”. Senajan tanggane mboten angsal daginge, minimal angsal duduhe sing krasa kaldune sarta gadhah ambu ingkang mirasa.
- Adab Weweh: Kanjeng Nabi ugi wanti-wanti dhumateng para wanita muslimah supados mboten isin paring hadiah senajan wujudipun namung kikil wedhus (firsna syatin). Lan ingkang dipun paringi ugi mboten kepareng ngremehaken paringane tanggane. Ampun nganti dipun paringi janganan lodeh dening tangga, banjur rerasan teng mburi: “Halah, jangan lodeh wae diparingke, nang omahku yo dadi kletikan kucing!” Niki ngrusak barokah.
BAB VI: SABAR NAMPA GANGGUAN TETANGGA (7.5)
Tingkatan ingkang paling inggil sarta paling luhur wonten ing babagan hak tetangga inggih menika Kasabaran nalika panjenengan nampa perlakuan ingkang awon saking tangga. Ihsan ingkang sejati boten namung saged asung kabecikan nalika dipun saeni, ananging saged paring pangapunten sarta nahan dhiri nalika dipun dzalimi.
Dalil Hadits: Tiyang ingkang Dipun Tresnani dening Allah
Dipun riwayatakaken saking Sahabat Abu Dzarr radhiyallahu ‘anhu (HR. Ahmad):
…وَالرَّجُلُ يَكُونُ لَهُ الْجَارُ يُؤْذِيهِ جِوَارُهُ، فَيَصْبِرُ عَلَى أَذَاهُ حَتَّى يُفَرِّقَ بَيْنَهُمَا مَوْتٌ أَوْ ظَعْنٌ
Tegesipun (Basa Jawi): > “(Ing antarane telung golongan kang ditresnani dening Allah yaiku) wong lanang kang nduweni tangga kang asring nglarani (ngganggu) dheweke, nanging dheweke sabar nampa gangguan iku nganti pati utawa pamisahan (pindah omah) misahake antarane kekarone.”
- Rujukan Kitab: Musnad Al-Imam Ahmad bin Hanbal, Cetakan Muassasah Ar-Risalah (Tahqiq Syu’aib Al-Arnauth, lsp), Jilid 35, Halaman 271. Ugi dipun bahas lebet Silsilah Al-Ahadits Ash-Shahihah (Syaikh Al-Albani), No. 3474.
Syarah Salaf: Tangga minangka “Gym Spiritual”
Syaikh Syu’aib Al-Arnauth netepaken bilih sanad hadits menika shahih. Hadits menika nerangaken bilih Allah ﷻ saestu nresnani tiyang ingkang nahan beban psikologis saking tanggane ingkang ala wewatekanipun.
- Pitedah Menukik saking Hasan Al-Bashri: Al-Imam Hasan Al-Bashri rahimahullah nate paring wejangan ingkang dados kembang lambe para ulama:”Diarani tangga kang becik iku dudu mung ora ngganggu, nanging tangga kang becik iku yaiku sing sabar nalika diganggu dening tanggane.”
- Analisis Ilmiah & Manajemen Konflik: Kesabaran dhumateng tangga menika dipun anggep minangka amalan jihad batin nglawan ego sarta hawa nafsu. Tiyang ingkang sabar menika saestu paring sumbangsih ageng dhateng katentreman umum. Amargi menawi piawon (kejahatan) dipun bales mawi piawon, omah sebelah parkir sembarangan banjur dibales mbuwang larahan, omah sebelah karaoke banjur dibales nyetel musik metal… mesthi bakal tuwuh cecongkrahan sarta fitnah ingkang langkung ageng ing masyarakat.
BAB VII: PANUTUP LAN DUDUTAN (KESIMPULAN)
Jamaah rahimakumullah,
Mboten krasa 90 menit sampun kita dhumateng pungkasaning kajian. Saking pirembagan ingkang menukik ngenani Serat “Pitutur Luhur Warisan Rasul” Bab Hak Tetangga menika, kita saged mendhet tigang (3) dudutan utama kagem dipun praktekaken teng omah:
- Njaga Pager Paling Ngandhap (Kafful Adza): Sadurunge awake dhewe saged ngekeki hadiah sing larang, minimal aja dadi sumbering dharah tinggi kanggo tangga. Jaganen lisan saking ngrasani, lan jaganen plataran omah saking sampah sarta parkir mobil sembarangan.
- Silih Asih mawi Duduh (Ihsan): Menawi masak, ampun namung dumi ampun arume masakan kemawon, nanging dumi sisan duduhe utawi panganane senadyan prasaja. Menika sabuk ingkang ngraketaken balung pisah ing madyaning kampung.
- Sabar minangka Ladang Swarga: Menawi panjenengan dipun paringi pacoban awujud tangga ingkang rewel, kemaki, utawi asring ngganggu, mangka tatanen manah panjenengan. Menika “SOP Langit” kagem pados katresnanipun Allah lumantar jalur sabar, nganti pati utawi pamisahan omah misahake panjenengan.
Mugi-mugi Allah ﷻ ndadosaken kita sedaya minangka tangga ingkang sae, sarta maringi kita kesabaran kagem njaga kerukunan wonten ing madyaning masarakat. Amin Ya Rabbal ‘Alamin.
رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِّلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَّحِيمٌ
وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ وَسَلَّمَ
Wassalamu’alaikum Warahmatullahi Wabarakatuh.